AUTIZM SPEKTRI BUZILISHI BO‘LGAN BOLALARDA NUTQIY INTERVENSIYA: ZAMONAVIY DAVOLASH YONDASHUVLARI VA MULTIDISSIPLINAR SALOHIYAT
##article.subject##:
autizm spektri buzilishi (ASB), bolalarda nutqiy rivojlanish, nutqiy intervensiya, logopediya, zamonaviy terapiya usullari, ABA terapiyasi, multisensor yondashuvlar, psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash, multidissiplinar jamoa, klinik psixologiya, neyropsixologik baholash, til va nutq rivoji, nutqiy kechikish, terapevtik strategiyalar, ergoterapiya, ijtimoiy-kommunikativ ko‘nikmalar, maxsus pedagogika, erta aralashuv dasturlari, bola rivojlanishining individual xususiyatlari##article.abstract##
Mazkur maqolada autism spektri buzilishi (ASB) bo‘lgan bolalarda nutqiy rivojlanish muammolarini hal qilishga qaratilgan zamonaviy intervensiya usullari, ularning ilmiy-nazariy asoslari hamda multidissiplinar yondoshuvlarning ahamiyati atroflicha tahlil qilinadi. Autizm spektri buzilishi bilan yashayotgan bolalar orasida nutqiy rivojlanishdagi sustkashlik, ekspressiv va reseptiv nutqdagi buzilishlar, ijtimoiy kommunikatsiyaning cheklanganligi, nutq orqali fikr almashishdagi qiyinchiliklar keng tarqalgan bo‘lib, bu holat ularning kundalik hayotda to‘laqonli ishtirok etishiga sezilarli darajada to‘sqinlik qiladi. Maqolada birinchi navbatda, autism spektrining nutqiy rivojlanishga ta’siri, bu boradagi nevrologik va psixologik asoslar, shuningdek, erta aniqlash va diagnostika usullarining afzalliklari yoritilgan. Shuningdek, so‘nggi yillarda keng qo‘llanila boshlagan zamonaviy intervension yondoshuvlar – masalan, Tabiiy muhit asosidagi intervensiyalar (Naturalistic Developmental Behavioral Interventions), Vizual qo‘llab-quvvatlovchi vositalar (PECS, visual jadval va grafiklar), funktsional nutqni rag‘batlantirish terapiyalari, sensor-integrativ yondoshuvlar, shuningdek, texnologiyaga asoslangan vositalar (mobil ilovalar, kompyuter dasturlari, sun’iy intellect asosidagi platformalar) samaradorligi haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Nutqiy intervensiyaning muvaffaqiyatli bo‘lishi ko‘p hollarda multidissiplinar yondoshuvga bog‘liq bo‘lib, maqolada aynan shu yondoshuvning o‘rni va imkoniyatlariga alohida e’tibor qaratilgan. Jumladan, logoped, defektolog, psixolog, nevrolog, pedagog, hamshira va ota-onalarning o‘zaro uzviy hamkorligi asosida olib borilayotgan terapevtik chora-tadbirlar samaradorligi misollar bilan yoritiladi. Multidissiplinar yondoshuv orqali har bir bola uchun individual reabilitatsiya dasturini tuzish, nutqiy, hissiy, ijtimoiy va kognitiv rivojlanishni muvozanatli qo‘llab-quvvatlash imkoniyati paydo bo‘ladi. Maqola, shuningdek, O‘zbekiston sharoitida autism spektri buzilishi bo‘lgan bolalar bilan ishlashda uchrayotgan muammolar, mutaxassislar yetishmovchiligi, erta tashxis qo‘yishdagi kechikishlar, zamonaviy terapiya usullarining keng joriy etilmagani va ota-onalar bilim darajasining pastligi kabi dolzarb masalalarni ham ko‘taradi. Shu asosda mualliflar tomonidan ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilib, tizimli islohotlar va innovatsion yondoshuvlarni joriy etish zarurligi ta’kidlanadi. Ushbu maqola logopedlar, defektologlar, psixologlar, maxsus pedagoglar, shuningdek, tibbiyot xodimlari va ota-onalar uchun amaliy qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, u autism spektri buzilishi bo‘lgan bolalarning nutqiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha xalqaro ilg‘or tajribalarni milliy kontekstga moslashtirishda muhim manba sifatida e’tirof etilishi mumkin.
Библиографические ссылки
Абдурахмонова Н., «Оказание помощи детям с аутизмом на основе междисциплинарного подхода», Медицина и общество, т. 4, нет. 1, стр. 31–37, 2021.
Бобожонова З., «Методы поддержки эмоционального развития у детей с расстройствами аутистического спектра», Журнал детской психологии, №. 4, стр. 41–46, 2020.
Джалилова Х., Речевые интервенционные технологии в специальной педагогике, Карши: Насаф, 2022.
Джурабекова А. Т., Ниязов Ш. Т., Эргашев С. С. Комплексная оценка лечебно-диагностической тактики детей с перинатальным поражением ЦНС на ранних сроках //ResearchFocus. – 2024. – Т. 3. – №. 9. – С. 188-197.
Игамова С. С., Джурабекова А.Т., Шомуродова Д. С., Ниезов Ш. Т. Основы эффективности оздоровительной методологии детей, перенесших перинатальные поражения ЦНС // Вопросы науки и образования. 2019. №27 (76). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/osnovy- effektivnosti-ozdorovitelnoy-metodologii-detey-perenesshih-perinatalnye-porazheniya-tsns (дата обращения: 05.05.2025).
Исроилов А., «Реабилитация детей с аутизмом во взаимодействии с логопедом и психологом», Вестник медицинских наук, т. 1, стр. 49–53, 2023.
Каримов А. Современные методы работы с детьми с расстройствами аутистического спектра. Ташкент: Фан, 2021.
Маткаримов Ш., Основы дефектологии, Ташкент: Учитель, 2018.
Ниёзов Г. К. У. и др. Клинико-неврологические особенности ДЦП с эпилепсией и без эпилепсии //Достижения науки и образования. – 2019. – №. 13 (54). – С. 50-52.
Норкулова Л., Специальное образование в Узбекистане: состояние и перспективы, Ташкент: Ильм зия, 2021.
Рахматова Г., «Методика развития коммуникативных навыков у детей с аутизмом», Практикум логопедии, № 1, с. 1, стр. 22–27, 2023.
Рустамов И., Основы логопедии, Самарканд: Маърифат, 2019.
Садыкова М., «Механизмы усвоения языка у детей с аутизмом», Научные исследования, т. 5, нет. 3, стр. 88–93, 2022.
Тохтасинова Т., «Организация логопедической работы с детьми раннего аутизма», Наука и развитие, № 1, с. 2, стр. 15–20, 2021.
Турсунова Д., «Пути социализации детей с проблемами речевого развития», Журнал узбекского языкознания, т. 3, нет. 1, стр. 45– 52, 2020.
Хасанов Р., «Преимущества мультидисциплинарной командной работы в случае детей с аутизмом», Научные труды молодых ученых, №. 5, стр. 58–63, 2023.
Холикова З. Психологические аспекты организации логопедической работы с детьми с аутизмом // Педагогика и психология. 2, стр. 65–69, 2022.
Юлдашева С., Методика работы с детьми с задержкой речевого развития, Бухара: Изд-во Бухарского государственного университета, 2020.
Mamurova M. et al. Neurological disorders and conditions of cerebral hemodynamics in patients with discirculatory encephalopathy on the background of arterial hypotension //European Journal of Molecular and Clinical Medicine. – 2020. – Т. 7. – №. 2. – С. 2504-2508.
Niyozov Sh.T., Djurabekova A.T., Shomurodova D.S. Comprehensive prognosis of the consequences of secondary encephalitis in children. Proceedings of the National Academy of Sciences of Belarus, Medical series. 2021;18(1):89-93. (InRuss.) https://doi.org/10.29235/1814- 6023-2021-18-1-89-93
Takhirovna Djurabekova Aziza and Otabekovich Shodmonov Asilbek and Axmatjonovich Gaibiev Akmal and Mirxamzaevna Mamurova Mavlyuda, 20220161345, English, Journal article, Turkey, 2148-9637, 8, (4), Eskisehir, Natural Volatiles & Essential Oils, (5942–5948), Badebio Biotechnology Ltd., The nature of cognitive impairment in patients with astheno-neurotic syndrome., (2021).
Toshtemirovich N. S. et al. Complex Forecast Of The Consequences Of Secondary Encephalitis In Children //The American Journal of Medical Sciences and Pharmaceutical Research. – 2020. – Т. 2. – №. 08. – С. 37-42.