ILK TURKIY TAZKIRALARNING QIYOSIY TAHLILI
##article.subject##:
Tazkira, an’ana, adabiy ta’sir, majlis, majma’, turkiy adabiyot, shoir, g‘azal##article.abstract##
Hazrat Alisher Navoiyning mumtoz turkiy adabiyot rivojiga ulkan hissa qo‘shganini inkor etib bo‘lmaydi. Shoirning ma’naviy merosi butun dunyo sivilizatsiyasini rivojlantirishga ulkan hissa qo‘shgan Jaloliddin Rumiy, Hofiz Sheroziy, Dante, Uilyam Shekspir, Lev Tolstoy asarlari bilan bir qatorda turadi. Alisher Navoiyni bejiz “Shams ul-millat” (“Millat nuri”) deb atashmagan. Chunki Navoiyning asarlarida aks ettirilgan insonparvarlik g‘oyalari shu kungacha turkiyzabon mamlakatlarda yosh avlodni to‘g‘ri tarbiyalashda, ruhan poklashda muhim ahamiyat kasb etib kelmoqda. Alisher Navoiyning 1491-1498-yillarda turkiy tilda yozilgan birinchi tazkirasi bo‘lgan “Majolis un-nafois” asarini alohida ta’kidlash joiz. Ushbu asar XV asrda yashab ijod etgan 459 nafar shoir haqida ma’lumot beradigan 8 majlisdan iborat. Uning o‘ziga xosligi shundaki, birinchi majlisda 46 nafar, ikkinchi majlisda 91 nafar, uchinchi majlisda 175 nafar, to‘rtinchi majlisda 72 nafar, beshinchi majlisda 21 nafar, oltinchi majlisda 31 nafar, yettinchi majlisda 22 nafar ijodkorlar hamda sakkizinchi majlisda Husayn Boyqarо bilan bog‘liq ma’lumotlar mavjud.. Sodiqbek Afshor Sodiqiy XVI asrning ikkinchi yarmi va XVII asrning birinchi yarmida yashab ijod etgan Ozarbayjonning mashhur shoir, manbashunos olim va miniatyurachi rassomi bo‘lgan. Sodiqiy Abdurahmon Jomiyning “Bahoriston”, Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois”, Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat ush-shuaro”, Som Mirzoning “Tuhfai Somiy” asarlaridan adabiy ta’sirlangan holda turkiy tilda ikkinchi tazkira bo‘lgan “Majma’ ul-xavos” tazkirasini yozgan. “Majma’ ul-xavos” asari 1597-1598-yillarda, ya’ni Alisher Navoiydan ancha keyinroq yozilganligiga qaramasdan, unda shoh Ismoil I davrida Eron, Ozarbayjon, Markaziy Osiyo, Turkiya, Afg‘oniston, Pokiston va Hindistonda yashagan, nafaqat turkiy tilda, balki fors-tojik tilida ham ijod etgan 369 nafar shoir haqidagi xotiralar keltirilgan. Aynan shu sababli mazkur maqola doirasida Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” va Sodiqbek Afshor Sodiqiyning “Majma’ ul-xavos” tazkiralaridagi mafkuraviy va badiiy xususiyatlarni taqqoslash masalasi tanlab olindi.
Библиографические ссылки
Araslı, H. (1948). Əlişir Nəvai və yaradıcılığı. İnqilab və mədəniyat, 5, 42-48.
Caferoğlu, A. (1946). Azerbaycan edebiyatı. In Türk dünyasi el kitabı. Ankara: Türk kültürünü araştırma enstitüsü yayınları.
Çınarcı, M.N. (2012). Sâdıkî-i Efşârın Tebriz Milli Kütüphanesindeki Külliyatı ve Türkçe Manzumeleri. Turkish Studies, 7/3, 813-835.
Əfşar, S. (2008). Məcməül-Xəvas (tərcümə, müqayisəli mətn). Nəşrə hazırlayan : Əkrəm Bağırov. – Bakı: Elm.
Əfşar, S. (2010). Şeirlər (transfoneliterasiya və fotofaksimile). Nəşrə hazırlayan: Paşa Kərimov. – Bakı: Nurlan.
Eyvazova, R. (1983). Kişverî Divanı’nın Dili (Morfoloji Hususiyetleri). Bakû: Elm.
Gandjei, T. (1971). Sadıkî Afşar’ın Türkçe şiirleri. Türkiyat Mecmuası, 16, 19-26.
Kartal, A. (2010). Sâdıkî-i Kitâbdâr’ın Mecma’ul-havâs İsimli Tezkiresi ve Onda Yer Alan Anadolulu şâirler. Şirazdan İstanbul’a Türk-Fars Kültür Coğrafyası Üzerine Araştırmalar, 198212.
Kişvəri. (2004). Əsərləri. Tərtib edəni, şərh və lüğətin müəllifi: Cahangir Qəhrəmanov. Bakı: Şərq-Qərb.
Kuşoğlu, M.O. (2012). Sâdıkî-i Kitâbdâr’ın Mecma’ü’l-Havâs Adlı Eseri (İnceleme-Metin-Dizin). (Basılmamış Doktora Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
Muradova, M. (1999). Sadiq bəy Sadiqinin həyat və yaradıcılığı. Bakı: Elm.
Musalı, V. (2013). Azərbaycan təzkirələrinin təsnifati: dili, strukturu, əhatə etdiyi coğrafiya və dövr. Turkish Studies, 8/13, 351-367.
Nağıyeva, С. (2001). Azərbaycanda Nəvai. – Bakı: Tural-Ə.
Navoiy, A. (2013). To‘la asarlar to‘plami. 10 jildlik: 9-jild. Toshkent: G‘.G‘ulom.
Navoiy, A. (2016). Qomusiy lug‘at. Ikkinchi jild. T-H. Toshkent: Sharq. 16. Ruzmanova, R. (2021). Аlisher Navoiy g‘azalları ta’sırıda yozilgan 33 nazira. Alisher Navoiy Xalqaro jurnal, (1), 205-210.
Ruzmanova, R.U. (2007). Ahmad Posho she’riyatida Navoiy an’analari, Filologiya masalalari, 3(16), 61-63.
Ruzmanova, R.U. (2010). Ali Şîr Nevâî ve Seydî Ali Reis Kâtibî. Kardeş Kalemler, 4(41), 75-78.
Ruzmanova, R.U. (2010). Seydi Ali Reis Katibî tarafından Ali Şîr Nevâî gazellerine yazılan nazireler, Ay Vakti, 22-26, 118-119.
Ruzmanova, R.U. (2010). Seydi Ali Reis Katibî’nin Ali Şîr Nevâî Gazellerine yazdığı nazireler, Araşan Sosyal Bilimler Enstitüsü İlmî Dergisi, 9-10, 187-193.
Ruzmanova, R.U. (2015). Ali Şîr Nevâî Şiirlerinde Sanat Tekniklerinin kullanılması. Kardeş Kalemler, 9(103), 47-51.
Ruzmanova, R.U. (2020). Naziranavislik an’analari haqida. So‘z sana’ti xalqaro jurnali, 3-jild, 2-son, 158-165.
Sultanov, T.I. (2017). Navoiyning «bo‘ldum sanga» radifli g‘azaliga Kishvariy taxmisi. O‘zbekistonda xorijiy tillar» ilmiy-metodik elektron jurnal, №2(25), 174-183.
Sultanov, T.I. (2018). Ali Şir Nevaî Şiirinin Sadık Bey Sadıkî Sanatına Etkisi. Dil ve edebiyat araştırmaları Uluslararası dergisi, 18, 277-285.
Sultanov, T.I. (2021). Alisher Navoi Century and Prose in Almaz Ulviy Research. International Journal of Alisher Navoi, 1(2), 166-171.
Sultanov, T.I., Ruzmanova R.U. (2020). Comparative analysis of Alisher Navai’s Majalis un-Nafais and Sadiqi Beg Afshor Sadiqi’s Majma’ al-Khavas. International Journal of Psychosocial Rehabilitation, 24/08, 1565-1577.
Sultanov, T.I., Ruzmanova, R.U. (2018). Ali Şîr Nevâî’nin «Mecâlis ün-nefâis» ve Sâdıkî Afşar’ın «Mecma’ ül-havâs» tezkirelerinin linguo-poetik özellikleri. Presented at «Mahmud Zamaxshariy, Mahmud Koshg‘ariy va Alisher Navoiyning lingvistik merosi hamda turkiy tillarni o‘rganishdagi o‘rni» mavzusida Xalqaro ilmiy konferensiya materiallari, Samarkand: SamDU, 81-84.
Tekcan, M. (2013). Sadıkî Afşar’ın Mecma’ul-Havâs’ı: Çağatay Türkçesinde yazılmış Şâirler Tezkiresi. Turkish Studies, 8/13, 169-178.
Tərbiyat, M. (1314). Dânişmend-i Azerbaycan. Tehran: Çâp-i Evvel.
Tərbiyat, M. (1987). Danişməndani Azərbaycan. Bakı: Azərnəşr.
Toshniyozova, R.T. (2019) The importance of sinergetics in the study of fiction. International Journal on Integrated Education, Indonesia, Oct-Nov, 129-134.
Toshniyozova, R.T. (2019). Enlightenment and interpretation as a matter of ontological poetry. Presented at Proceeding of The ICECRS: International Conference on World Science and Education. Case of Asia Articles, Vol 4, 1-4.
Toshniyozova, R.T. (2020). The truth of God: transparent and hidden (based on tanzih-tashbih model). Presented at Proceeding of The ICECRS: Conference of Management Quality University in the Industrial Revolution Era 4.0 Articles, Vol 5, 1-4.
Ганиева, С. (1956). «Мажолис ун-нафоис» Алишера Навои (литературноисторический анализ и критический текст III и IV маджлисов). (Автореф. дис. ... канд. филол. наук). Ленинград.
Исақова, З. (2010). Алишер Навоийнинг «Мажолис ун-нафоис» асаридаги ижтимоий-сиёсий лексика. (Филол. фан. номз... дисс. автореф.). Тошкент.
Кабулова, Р. (1979). Традиции «Маджалис ун-нафаис» Алишера Навои в тюркоязычной литературе (на материале антологии Садигбека Садики «Маджма ул-хавас»). (Автореф. дис. ... канд. филол. наук). Ташкент.
Навоий, А. (1979). Мажолис ун-нафоис. Мукаммал асарлар тўплами. Йигирма томлик. Ўн учинчи том. Тошкент: Фан.
Насыров, И. (1980). Лексика «Маджалис ан-нафаис» Алишера Навои. (Автореф. дис. ... канд. филол. наук). Ташкент.
Рузманова, Р. У. (2011). Влияние традиции Алишера Навои на османскую поэзию: Автореф. дисс. канд. филол. наук.
Султонов, Т.И. (2018). Творческое наследие Алишера Навои и современность. «Творческое наследие Алишера Навои и современность» (сборник докладов Международной научно-практической конференции МГУ имени М.В.Ломоносова, Москва, 171-174.
Ғаниева, С. (1961). Алишер Навоий «Мажолис ун-нафоис» асарининг илмийтанқидий матни. Тошкент: Фан.
