“MADANIY INQILOB” DAVRIDA OZARBAYJONDAGI MADANIY MUHIT (XX ASRNING 20-30-YILLARI)
##article.subject##:
Ozarbayjon, Qizil teror, Nizomiy, Sovet, Din##article.abstract##
Ozarbayjon Demokratik Respublikasi parchalanganidan keyin (1920-yil 28-aprel) Sovet imperiyasida “madaniy inqilob” doirasida fan va ta’lim sohasida ma’lum yutuqlarga erishilganiga qaramay, umumiy vaziyat juda murakkab edi. Kommunistlar milliy madaniyatlarni sovet mafkurasi ruhida qayta qurishga, odamlarni milliy xotirani unutishga majburlashga, turkiy xalqlar, ayniqsa, ozarbayjon va Turkiya turklari o‘rtasidagi tarixiy, madaniy va ma’naviy aloqalarni uzishga harakat qildilar. Ushbu siyosat tufayli 1937-yildan boshlab ozarbayjonliklarning milliy oʻziga xosligi ularning pasportlarida “turk” emas, “ozarbayjon”, tili esa “ozarbayjoncha” deb koʻrsatila boshlandi. 1923-yildan qisman, 1929-yildan esa toʻliq lotin alifbosiga oʻtkazildi. Turkiya Respublikasida lotin alifbosiga oʻtgandan soʻng (1928-yil) – 1939-yil 11-iyulda Ozarbayjonda kirill alifbosi qoʻllanila boshlandi.
Kommunistik mafkurachilar mumtoz adabiyotga deyarli dushman bo‘lib, “betaraf san’at, shoir va she’riyat” shiori ostida yozishga chaqirdilar. Nizomiy, Fuzuliy, Sobir kabi mutafakkirlarga haykal oʻrnatish gʻoyasi “kommunizm”ga xiyonat, deb hisoblangan. Asrlar davomida sof muhabbatni, xalq qahramonlarini, tabiat go‘zalliklarini tarannum etgan qo‘shiqlar bugun Lenin va Stalin, kolxoz qurilishi, “Ilyich chirog‘i”, “Qizil Armiya”ni kuylaydilar. Milliy cholg‘u asboblari – tor, kamon, balaban va boshqalar davriy matbuotda “o‘tmish qoldig‘i” sifatida foydalanishdan voz kechishni talab qilib, masxara qilingan. Chadra, papax kabi diniy va milliy bayramlarga hujumlar kommunizm kurashining asosiy yo‘nalishlariga aylandi. Ruhoniylar ta’qibga uchradi, masjidlar, ibodat va e’tiqod joylari vayron qilindi yoki omborxonalar, teatrlar, klublar, kutubxonalarga aylantirildi. Namoyishchilar hibsga olindi, surgunga yuborildi yoki otib tashlandi. Bu jarayonlarda 1925 yilda tashkil etilgan “Xudosizlar ittifoqi” aʼzolari ham faol boʻlgan.
Garchi bizning davrimizga kirgan bu voqealardan deyarli bir asr o‘tgan bo‘lsada tarixi “qizil terror” sifatida, uning achchiq oqibatlari hali ham sezilmoqda.
Библиографические ссылки
Kommunist Gazeti 7 Ekim 1920
Azerbaycan Respublikası Dövlet Statistika Komitesinin Arşivi (ARDSKA), d. 1, l. 3, iş. 24, v. 90-91;
Narodnoe obrazovanie v Azerbaydjane, (1920-1927 gg.), izd. NKP Azerb. SSR, Baku 1928, s. 26.
“Obzor Deyatelnosti Pravitelstva za 1927 i 1928 gg”, Otçyot Vseazerbaydjanskogo Syezda Sovetov, Baku 1929, s. 321.
Azerbaycan Respublikasının Dövlet Arkhivi (ARDA), b. 2379, lis. 1, dosya 2, v. 50
Zarya Vostoka, 23 Dekabr 1921.
ARDA, b. 411, lis. 7, d. 3, v. 32.
Azerbaydjanskiy Gosudarstvennıy Universitet im. Lenina. Pervoe Desyatiletie. 1919-1929, Baku, İzdatelstvo Azerbaydjankogo Gosudarsvennogo Universiteta 1930, s. 5.
T. Musayeva, Azerbaydjana Na Rubeje Epokh (20-30-e Godı XX Stoletiya), Baku, İzdadelstvo “Elm Ve Tehsil” 2015, s. 90-91.
Arkhiv Politiçeskiy Partii Gruzinskoy Respubliki (APPGR), f. 13, op. 1, ç 4, d. 3674, l. 13.
Musayeva, a.g.e., s. 73.
Musayeva, a.g.e., s. 75-76.
İ. Khansuvarov, Laninizaçiya-Orudie Leninskoy Naçionalnoy Politiki, Moskva, Part. İzd-vo, 1932, s. 5-6, 11.
A. G. Balayev, Etnoyazıkovıe Proçessı v Azerbaydjane v XIX-XX vv., Baku, Nurlar 2005, s. 77.
Balayev, a.g.e., s. 82.
Balayev, a.g.e., s. 87.
Azerbaycan Respublikası Siyasi Partiyalar ve İctimai Harekatlar Dövlet Arkhivi (ARSPİHDA), f. 17, lis. 17, dos. 3, v. 30).
Ahmet Buran, “Sovyet Türkolojisi ve Birinci Türkoloji Kurultayı”, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 4/3 Spring 2009, s. 439.
Buran, a.g.m., s. 442.
F. D. Aşnin, D. M. Nasilov, Repressirovannaya Tyurkologiya, Moskva, Vostoçnaya Literatura RAH 2002, s. 75-86.
E. R. İsmailov, Oçerki Po İstorii Azerbaydjana, Moskva, Filinta 2010, s. 236; İ. Stalin, Marksizm i Natsionalno-Kolonialnoy Vopros, Moskva 1934, s. 110.
Balayev, a.g.e., s. 91-92.
C. Gasımov, Siyasi Repressiya: Hayatda ve Edebiyyatda, Bakü, Elm ve Tahsil 2020, s. 313.
Bakinskiy Rapoçiy, 13 iyunya 1922.
ARSPİHDA, f. 1, lis. 74, dos. 701, v. 43.
M. Vekilov, Azerbaycanda Medeni İngilab (1920-1940-cı İller), Bakü, Ebilov, Zeynalov ve Oğulları, 2005, s. 255-256.
Gasımov, a.g.e., s. 190).
Kommunist Gazeti, 11 Dekabr 1924).
Kommunist Gezeti, 25 Aprel 1928.
Almas İldırım, Sеçilmiş Eserleri, Bakü, “Önder Neşriyyat 2004, s. 115.
Süleyman Rüstem, “Azadlıg Nağmesi”, Kommunist Gazeti, 18 Noyabr, 1936.
www.mtk.az/Uploads/Ebooks/sovet-dovrunun-edebiyyati.doc.
Süleyman Rüstem, Ateş, Bakü, Azerneşr 1932, s. 47–49.
Fezail İbişov, Azerbaycan Kendinde Sosial-Siyasi Prosesler (1920-1930-cu İller), Bakü, Mütercim 1996, s. 116-117.
Bakinskiy Raboçiy, 24 Avgusta 1927.
Azerbaycan Tarihi, Yedi Ciltte. Bakü, Elm 2008, VI, 289-292.
ARSPİHDA, f. 249, lis. 1, iş 1302.
Vekilov, a.g.e., s. 100-101.
Azerbaycan Tarihi, VI, 290.
Musayeva, a.g.e., s. 192.
Bakinskiy Raboçiy, 18 Sentyabrya 1927.
Kommunist Gazeti, 22 Oktyabr 1929.
ARSPİHDA, f. 1, lis. 1, dos. 2616; Kommunist Gazeti 22 Oktyabr 1929.
Kommunist Gazeti, 21 Mart 1929.
M. Settarov, Sosializm Guruculuğu Dövrinde Azerbaycan Halkında Ateizm Dünyagörüşünün Formalaşması, Bakü, Az. SSC EA Neşriyyatı 1964, s. 85.
ARSPİHDA, f. 1, lis. 68, dos 45.
İbişov, a.g.e., s. 113; Anar İsgenderov, Şeyhulislamlığın Tarihi, Bakü, Elm ve Tahsil 2016, s. 193, 194).
Hidayet Orucov, Azerbaycanda Din: En Gedim Dövrden Bu Günedek, Bakü, İdrak İB 2012, s. 170.
İbişov, a.g.e., s. 112-113.
M. Guliyev, Medeni İngilab ve İslam, Bakü, Azerneşr 1928, s. 33.
Kommunist Gazeti, 30 Dekabr 1928).
Bakinskiy Raboçiy, 6 Yanvarya 1929).
Allahşükür Paşazade, Gafgazda İslam, Bakü, Azerneşr 1991, s. 157.
Vekilov, a.g.e., s. 86.
İbişov, a.g.e, s. 113; İsgenderov, a.g.e., s. 193, 194; Settarov, a.g.e, s. 87-88.
ARSPİHDA, f. 2, lis. 22, dos. 117, s. 203; ARSPİHDA, f. 2, lis. 22, dos. 123, s. 47.
M. Allahverdiyev, Azerbaycan Halk Teatrı Tarihi, Bakü, Maarif 1978. s. 101,
A. Ahadov, Azerbaycanda Din ve Dini Tesisatlar, Bakü, Azerbaycan Dövlet Neşriyyatı 1991, s. 67.
ARSPİNDA, f. 2, lis. 235, dos 145.
Kommunist Gazeti, 22 Mart, 1929.
Kommunist Gazeti, 21 Mart, 1929.
ARSPİHDA, f. 1, lis. 22, dos. 151, s. 3.
E. Yaroslavski, Protiv Reliqii i Serkvi, Moskva, GAİZ 1932, I, 277.
R. İsmailzade, Azerbaydjanskie Narodnıe Pesni, Aftoreferat Dissertaçii n Soiskanie Uçennoy Stepeni Kandidata İskusstvovedenie, Baku 1971, s. 30.
