“KÜLTÜREL DEVRİM” DÖNEMİNDE (XX. YÜZYILIN 20-30’LU YILLARI) AZERBAYCAN’DA KÜLTÜREL ORTAM

Аннотация

Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin yıkılışından sonra (28 Nisan 1920) Sovyet İmparatorluğu’nda alınan “Kültürel Devrim” tedbirleri çerçevesinde bilim ve eğitim alanında birtakım başarılar elde edilse de genel durum son derece karmaşıktı. Şöyle ki, Komünistler tüm vasıtalarla milli kültürleri Sovyet ideolojisi ruhunda yeniden şekillendirmeye, milli hafızayı unutturmaya, Türk halkları, özellikle de Azerbaycan ile Türkiye Türkleri arasındaki tarihi, kültürel ve manevi bağları koparıp atmaya çalışıyorlardı. Bu siyasetin tezahürü olarak 1937 yılından itibaren Azerbaycanlılar kimliklerinde milliyetlerini “Türk” değil, “Azerbaycanlı” gibi göstermek, dillerini ise “Türk Dili” değil “Azerbaycan Dili” olarak isimlendirmek zorunda bırakıldılar. 20 Ekim 1923 yılından itibaren kısmen, 1 Ocak 1929 yılından itibaren ise tam olarak Latin alfabesine geçildi. Türkiye Cumhuriyeti’nde Latin alfabesine geçildikten sonra (1928 yılı)-1939 yılının 11 Eylül tarihinden Azerbaycan’da Kiril alfabesi uygulanmaya başlandı. Komünistler klasik edebiyata neredeyse düşmanlık beslemekte, “defolsun tarafsız sanat, defolsun tarafsız şair ve defolsun tarafsız şiir” sloganları altında eserler kaleme almaya çağırmakta, Nizâmi, Fuzulî ve Sâbir gibi düşünür şairlerin hatırasına anıt dikme fikrini bile Komünizm’e ihanet olarak değerlendirmekteydiler. Asırlarca temiz sevgi, halk kahramanları ve doğal güzellikleri tasvir eden aşıklar, artık Lenin ve Stalin, kolhoz kurma işi, “İliç Lambası” ve “Kızıl Ordu”ya dair okuyorlardı. Basında milli musiki aletlerimiz-tar, keman, balaban vs.- ile dalga geçiliyor, “geçmişin kalıntısı” olarak kullanım dışı bırakılması talep ediliyordu. İtiraza kalkanları hapis, sürgün veya sorgusuz sualsiz kurşunlanma bekliyordu. Çarşaf, takke, dine, dini ve milli bayramlara yönelik saldırılar, Komünizm uğrunda mücadelenin temel yönlerinden birine dönüşmüştü. Bu mücadele sırasında din adamları takip ediliyor, camiler, ibadet ve inanç yerleri ya tahrip ediliyor ya da depo, tiyatro, sinema yahut kütüphanelere dönüştürülüyordu. Bu süreçte ise devlet kurumlarının yanı sıra 1925 yılında kurulmuş “Allahsızlar Birliği” üyeleri aktif katılım gösteriyorlardı.

      Tarihimizde “kırmızı veya kültürel terör” denilen bu olayların üzerinden neredeyse bir asır geçmesine rağmen acı sonuçları halen hissedilmektedir.