АБУ МАНСУР МОТУРИДИЙ ҲАЁТИ ВА ФАОЛИЯТИГА ДОИР МАЪЛУМОТЛАР ТАҲЛИЛИ
##article.subject##:
Мотуридий, Самарқанд, aҳли суннa, калом, ақида, тафсир, мотуридийлик, ҳaнaфийлик.##article.abstract##
Ушбу мaқолaдa мотуридия тaълимотининг aсосчиси, aҳли суннaнинг буюк олими – Aбу Мaнсур Мотуридий ҳаёти ва фаолиятига доир мавжуд маълумотлар қиёсий ўрганилган ва бу борадаги кўплаб қарама-қаршиликларга ойдинлик киритилган. Жумладан, алломанинг таваллуди ва вафоти, устоз ва шогирдлари ҳамда асарларига оид турли маълумотлар ўзаро солиштирилган,далиллар асосида асл ҳақиқатни очиб беришга ҳаракат қилинган.
Манбаларда Абу Мансур Мотуридийнинг қайси санада туғилганлиги ҳам аниқ қайд этилмаган. Аллома ҳақидаги бошқа маълумотлар ҳам буни аниқлаш имконини бермайди. Шу сабаб бу борада фақат тахминлар мавжуд. Шунингдек, аллома ҳаёти ва фаолиятининг бошқа жабҳаларига тегишли маълумотлар ҳам манбаларда бир-биридан фарқ қилади. Бунинг боиси, олимнинг шахсияти ҳақида келтирилган аксар маълумотлар олимнинг вафотидан анча кейинги даврга тегишли.
Гарчи бошқа кўпчилик алломалар каби Мотуридийнинг илм талабида сафарлар қилгани қайд этилмаган бўлса-да, ўз давринг етук олими бўлиб етишади. Буни ўша даврда Самарқанднинг исломий илм марказларидан бўлгани ва унда ўз даврининг кўплаб етук уламолари жамлангани билан изоҳлаш мумкин. Шу сабабдан Мотуридийнинг илм излаб сафар қилишларига эҳтиёж бўлмаган.
Абу Мансур Мотуридий ўз ақидавий таълимоти асосини Абу Ҳанифадан ривоят қилинган асарларга қурган, уларга таяниб янги масалалар ишлаб чиққан. Олим бу масалаларни таҳқиқ қилиш мобайнида уларни шубҳага ўрин қолмайдиган даражада қатъий далиллар билан исбот қилиб беришга интилган.
Мотуридия таълимотининг ривожида алломанинг шогирдлари ва издошлари катта рол ўйнаган. Улар томонидан олимнинг асарлари китоб шаклига келтирилган, уларга шарҳлар ёзилган ва мотуридий таълимоти асосида янги асарлар таълиф этилган.
Библиографические ссылки
Муҳиддин Абу Муҳаммад ибн Абилвафо. Ал-Жавоҳир ал-мудийя фи табақоти ал-ҳанафия. – Мадина: Дор ал-ҳижр, 1993. – Ж. III.– Б. 360. (Muhiddin Abu Muhammad ibn Abilvafo. Al-Jawahir al-mudiyya fi tabaqoti al-hanafiya. – Madina: Dor al-hijr, 1993. – Vol. III. –P. 360.)
Рудольф У. Ал-Мотуридий ва Самарқанд суннийлик илоҳиёти. –Тошкент: Имом ал-Бухорий халқаро жамғармаси, 2001. – Б. 115. (Rudolf U. Al-Moturidi and Samarkand Sunni theology. –Tashkent: Imam al-Bukhari International Foundation, 2001. –P. 115.)
Абул Муъин Насафий. Табсират ул-адилла. – Қоҳира: Ал-Мактаба ал-азҳария лит-турос, 2011. – Ж. I. – Б. 557. (Abul Mu'in Nasafi. Tabsirat ul-adilla. – Cairo: Al-Maktaba al-azhariya lit-turos, 2011. –Vol. I.–P. 557.)
Абулқосим ибн Асокир Димашқий. Табйийн ал-кизб ал-муфтаро фий ма нусиба илал-имам Абилҳасан ал-Ашъарий. – Дамашқ: Дор ал-фикр, 1979. – Б. 146-147. (Abulqasim ibn Asakir Damasci. Tabyiyn al-kizb al-muftaro fiy ma nusiba ilal-imam Abilhasan al-Ash'ariy. – Damascus: Dor al-fikr, 1979. – P.146-147.)
Рудольф У. Ал-Мотуридий ва Самарқанд суннийлик илоҳиёти. –Тошкент: Имом ал-Бухорий халқаро жамғармаси, 2001. – Б. 116-119. (Rudolf U. Al-Moturidi and Samarkand Sunni theology. – Tashkent: Imam al-Bukhari International Foundation, 2001. – P. 116-119.)
Муҳаммад Абу Заҳра. Тарих ал-мазаҳиб ал-исламийя. – Қоҳира: Дор ал-фикр. – Б. 164. (Muhammad Abu Zahra. Tarix al-mazahib al-islamiyya. – Cairo: Dor al-fikr. –P. 164.)
С.Оқилов. Мовароуннаҳрда мотурудия таълимотининг шаклланиш тарихи / Монография. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2012. – Б. 57-58. (S.Akilov. History of the formation of the doctrine of moturudiya in Movarounnahr / Monograph. – Tashkent: Movarounnahr, 2012. – P. 57-58.)
Ўша асар: – Б. 58 (That book: – P. 58.)
Рудольф У. Ал-Мотуридий ва Самарқанд суннийлик илоҳиёти. –Тошкент: Имом ал-Бухорий халқаро жамғармаси, 2001. – Б. 117. (Rudolf U. Al-Moturidi and Samarkand Sunni theology. – Tashkent: Imam al-Bukhari International Foundation, 2001. – P. 117.)
С.Оқилов. Мовароуннаҳрда мотурудия таълимотининг шаклланиш тарихи / Монография. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2012. – Б. 58-59. (S.Akilov. History of the formation of the doctrine of moturudiya in Movarounnahr / Monograph. – Tashkent: Movarounnahr, 2012. – P. 58-59.)
Аhmet АК. Büyük türk âlimi Maturidi ve Maturidilik. – Истанбул: Байрак, 2008. – Б. 36. (Ahmet AK. The great Turkish scholar Maturidi and Maturidism. – Istanbul: Bayrak, 2008. –P. 36.)
Мотуридий. Таъвилот аҳли-с-сунна / Фотима Юсуф Хаймий таҳрири остида. – Байрут: Муассасат ар-Рисала ан-Наширун, 2004. – Ж. V. – Б. 535. (Moturidi. Ta’wilat аhl as-sunnah. Edited by Fatima Yusuf Khaymi. – Beirut: Muassasat ar-Risala an-Nashirun, 2004. –Vol. V. – P. 535.)
Мониъ ибн Ҳаммод Жуҳаний. Мавсуот ал-муяссара. – Ар-Риёд: Дор ан-надва, 1997. – Ж. I. – Б. 96-97. (Mani' ibn Hammad Juhani. Mavsuot al-muyassara. – Riyadh: Dorun-nadva, 1997. –Vol. I. – P. 96-97.)
Муҳиддин Абу Муҳаммад ибн Абилвафо. Ал-Жавоҳир ал-мудийя фи табақоти ал-ҳанафия. – Мадина: Дор ал-ҳижр, 1993. – Ж. III. – Б. 359. (Muhiddin Abu Muhammad ibn Abilvafo. Al-Jawahir al-mudiyya fi tabaqoti al-hanafiya. – Madina: Dor al-hijr, 1993. – Vol. III. – P. 359.)
Муҳаммад ибн Ҳасан Ҳажавий. Ал-Фикр ас-сомий. – Работ: Матбаъа ал-маориф, 1340 ҳ. – Ж. III. – Б. 93. (Muhammad ibn Hasan Hajavi. Al-Fikr as-somiy. –Rabat: Matba'a al-maorif, 1340 h. –Vol. III. – P. 93.)
Абул-Юср Паздавий. Усул ад-дин. – Қоҳира: ал-Мактаба ал-азҳария ли-т-турос, 2003. – Б. 14. (Abul-Yusr Pazdavi. Usul ad-din. – Cairo: al-Maktaba al-azhariya li-t-turos, 2003. – P. 14. )
Абдулҳай Лакнавий. Ал-фавоид ал-баҳийя фий тарожим ал-ҳанафийя. – Миср: Матбаъа ас-саъада, 1324 ҳ. – Б. 195. (Abdulhay Laknaviy. Al-favoid al-bahiyya fiy tarojim al-hanafiyya. – Egypt: Matba'a as-sa'ada, 1324 h. – P. 195.)
Муҳаммад ибн Муҳаммад Зубайдий. Итҳоф ас-саъада ал-муттақин. – Байрут: Муассасат ат-таърих ал-арабий,1993. – Ж. II. – Б. 5. (Muhammad ibn Muhammad Zubaydi. Ithof as-sa'ada al-muttaqin. – Beirut: Muassasat at-Tarikh al-Arabi, 1993. – Vol. II. – P. 5.)
Аҳмад ибн Авадуллоҳ Ҳарбий. Ал-Мотуридия. – Ар-Риёд: Дор ал-асима, 1992. – Б. 83-84. (Ahmad ibn Awadullah Harbiy. Al-Moturidiya. – Riyadh: Dor al-asima, 1992. – P. 83-84.)
Аҳмад Саъд Даманҳурий. Садд ас-суғур би сийрати алам ал-ҳуда Аби Мансур ал-Матуридий. – Аммон: Дор ан-нур ал-мубийн, 2018. – Б. 85-87. (Ahmad Sa'd Damanhuri. Sadd as-sugur bi siyrati alam al-huda Abi Mansur al-Maturidi. – Ammon: Dor an-nur al-mubiyn, 2018. – P. 85-87.)
Муҳаммад Абу Заҳра. Тарих ал-мазаҳиб ал-исламийя. – Қоҳира: Дор ал-фикр. – Б. 165-166. (Muhammad Abu Zahra. Tarix al-mazahib al-islamiyya. – Cairo: Dor al-fikr. – P. 165-166.)
Муҳиддин Абу Муҳаммад ибн Абилвафо. Ал-Жавоҳир ал-мудийя фи табақоти ал-ҳанафия. – Мадина: Дор ал-ҳижр, 1993. – Ж. III. – Б. 360. (Muhiddin Abu Muhammad ibn Abilvafo. Al-Jawahir al-mudiyya fi tabaqoti al-hanafiya. – Madina: Dor al-hijr, 1993. – Vol. III. – P. 360.)
Рудольф У. Ал-Мотуридий ва Самарқанд суннийлик илоҳиёти. –Тошкент: Имом ал-Бухорий халқаро жамғармаси, 2001. – Б. 117-118. (Rudolf U. Al-Moturidi and Samarkand Sunni theology. – Tashkent: Imam al-Bukhari International Foundation, 2001. – P. 117-118.)
Аҳмад ибн Авадуллоҳ Ҳарбий. Ал-Мотуридия. – Ар-Риёд: Дор ал-асима, 1992. – Б. 100-103. (Ahmad ibn Awadullah Harbiy. Al-Moturidiya. – Riyadh: Dor al-asima, 1992. – P. 100-103.)
Адил Бебек. The problem of sin in Moturidi. – Истанбул: Байрак, 1998. – Б. 21-22. (Adil Bebek. Matürldîde sin problem. – Istanbul: Bayrak, 1998. –P. 21-22.)
Аhmet АК. Büyük türk âlimi Maturidi ve Maturidilik. – Истанбул: Байрак, 2008. – Б. 44. (Ahmet AK. The great Turkish scholar Maturidi and Maturidism. – Istanbul: Bayrak, 2008. – P. 44.);С.Оқилов. Мовароуннаҳрда мотурудия таълимотининг шаклланиш тарихи / Монография. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2012. – Б. 77. (S.Akilov. History of the formation of the doctrine of moturudiya in Movarounnahr / Monograph. – Tashkent: Movarounnahr, 2012. – P. 77.)
Аҳмад ибн Авадуллоҳ Ҳарбий. Ал-Мотуридия. – Ар-Риёд: Дор ал-асима, 1992. – Б. 104-108. (Ahmad ibn Awadullah Harbiy. Al-Moturidiya. – Riyadh: Dor al-asima, 1992. – P. 104-108.); Аhmet АК. Büyük türk âlimi Maturidi ve Maturidilik. – Истанбул: Байрак, 2008. – Б. 47-48. (Ahmet AK. The great Turkish scholar Maturidi and Maturidism. – Istanbul: Bayrak, 2008. – P. 47-48.);С.Оқилов. Мовароуннаҳрда мотурудия таълимотининг шаклланиш тарихи / Монография. – Тошкент: Мовароуннаҳр, 2012. – Б. 82-85. (S.Akilov. History of the formation of the doctrine of moturudiya in Movarounnahr / Monograph. – Tashkent: Movarounnahr, 2012. – P. 82-85.); Рудольф У. Ал-Мотуридий ва Самарқанд суннийлик илоҳиёти. –Тошкент: Имом ал-Бухорий халқаро жамғармаси, 2001. – Б. 138. (Rudolf U. Al-Moturidi and Samarkand Sunni theology. – Tashkent: Imam al-Bukhari International Foundation, 2001. – P. 138.)
Камолиддин Баёзий. Ишорот ал-маром мин ибарот ал-имом. – Миср: Мустафо ас-Соний, 1949. – Б. 6. (Kamoliddin Bayozi. Ishorot al-marom min ibarot al-imam. – Egypt: Mustafa as-Soniy, 1949. – P. 6.)
Абул Муъин Насафий. Табсират ул-адилла. – Қоҳира: Ал-Мактаба ал-азҳария лит-турос, 2011. – Ж. I. – Б. 556. (Abul Mu'in Nasafi. Tabsirat ul-adilla. – Cairo: Al-Maktaba al-azhariya lit-turos, 2011. – Vol. I. – P. 556.)
Муҳиддин Абу Муҳаммад ибн Абилвафо. Ал-Жавоҳир ал-мудийя фи табақоти ал-ҳанафия. – Мадина: Дор ал-ҳижр, 1993. – Ж. III. – Б. 360. (Muhiddin Abu Muhammad ibn Abilvafo. Al-Jawahir al-mudiyya fi tabaqoti al-hanafiya. – Madina: Dor al-hijr, 1993. – Vol. III. – P. 360.)
Карл Броккелман. Тарих ат-турас ал-арабий. – Қоҳира: Дор ал-маориф, 1959. – Ж. IV. – Б. 42-43. (Karl Brokkelman. Tarix at-turas al-arabi. – Cairo: Dor al-maorif, 1959. –Vol. IV. – P. 42-43.)
Фуад Сезгин. Geschichte des arabischen schrifttums. – Лейден: Е.Ж.Брилл, 1967. – Б. 605-606. (Fuad Sezgin. Geschichte des arabischen schrifttums. – Leiden: E.J.Brill, 1967. – P. 605-606.)
Зиёдов Ш. Абу Мансур ал-Мотуридий ёзма мероси ва унинг “Китоб ат-Таъвилот” асари / Тарих фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тайёрланган номзодлик диссертация иши. – Тошкент: Ўз.Р.ФАШИ, 2003. – Б. 49-53. (Ziyodov Sh. The written legacy of Abu Mansur al-Moturidi and his work “Kitab at-Tawilat” / Candidate's dissertation for the degree of Candidate of Historical Sciences. – Tashkent: O'z.R.FASHI, 2003. –P. 49-53.)
Муҳаммад Абу Заҳра. Тарих ал-мазаҳиб ал-исламийя. – Қоҳира: Дор ал-фикр. – Б. 166. (Muhammad Abu Zahra. Tarix al-mazahib al-islamiyya. – Cairo: Dor al-fikr. – P. 166.)
Аҳмад ибн Авадуллоҳ Ҳарбий. Ал-Мотуридия. – Ар-Риёд: Дор ал-асима, 1992. – Б. 109-114. (Ahmad ibn Awadullah Harbiy. Al-Moturidiya. – Riyadh: Dor al-asima, 1992. – P. 109-114.)
Аhmet АК. Büyük türk âlimi Maturidi ve Maturidilik. – Истанбул: Байрак, 2008. – Б. 53. (Ahmet AK. The great Turkish scholar Maturidi and Maturidism. – Istanbul: Bayrak, 2008. – P. 53.)
Рудольф У. Ал-Мотуридий ва Самарқанд суннийлик илоҳиёти. – Тошкент: Имом ал-Бухорий халқаро жамғармаси, 2001. – Б. 139-142. (Rudolf U. Al-Moturidi and Samarkand Sunni theology. – Tashkent: Imam al-Bukhari International Foundation, 2001. – P. 139-142.)
Абул Муъин Насафий. Табсират ул-адилла. – Қоҳира: Ал-Мактаба ал-азҳария лит-турос, 2011. – Ж. I. – Б. 556. (Abul Mu'in Nasafi. Tabsirat ul-adilla. – Cairo: Al-Maktaba al-azhariya lit-turos, 2011. – Vol. I. – P. 556.)
