БЕРУНИЙНИ КАШФ ЭТГАН 3 БУЮК ЖАСОРАТ, ТАҲҚИҚОТЛАР ТАФСИЛОТЛАРИ, 2023-ЙИЛГИ ХАЛҚАРО АНЖУМАН МУАММОЛАРИ
##article.subject##:
Беруний, плюрализми, замон ва тараққиётга уйғун тафаккури, Борлиқ ҳақидаги Субстатциал ва Релятивистик концепция куртаклари, Инсон, унинг Ақли, Иродаси кучига ишонч, аминлик, табиат, жамиятга янгича муносабат, панлогизм ва гуманистик дин, илоҳиёт куртаклари, техник цивилизация, маданиятнинг безаволлиги, эксперимент, тажриба, кузатиш, режали ва масофадан синхрон кузатиш, астрономик ва математик ўлчаш, ҳисоб-китоблар, миқдорий ёндашишнинг афзаллиги, ҳақиқат устувворлиги##article.abstract##
Абу Райҳон Беруний нодир дунёқараши, фавқулодда дақиқ илмий асарларида илгари сурган ғоя ва тадқиқот усулларининг кашф этилиши билан боғлиқ тадрижида Проф.Э.Захау, Проф.А.З.В.Тўғон ва Беруний асл Ватанида тоталитаризм зирҳини мўъжизакор “ёриб чиқиш”га олиб келган 3 буюк илмий ва шахсий жасоратлар муаммоси янгича қўйилган, асослаб берилган: 1) Берунийнинг ноёб асарлари, илмий фалсафий ғоялари, тафаккур усули ва илмий методлари борасидаги таҳқиқий-таҳлилий ва умумлаштирувчи янги хулосалар чиқариш; 2) Беруний ғоялари, меъроси, тафаккур усули ва методлари кашф этилишида Проф. Э.Захау жасорати, уларни тўла ва адекват илмий-манбаавий тадқиқ этиш ва буни бутун инсоният диққат-эътиборига етказишда Проф. А.З.В.Тўғон амалга оширган жасорат – “Умуминсоний Беруний Буми”; 3) Берунийнинг Ватанида, собиқ Совет мустабид тузуми, коммунистик ва Совет мафкураси “зирхи”ни ёриб чиқиш, Беруний ғоя, мероси, тафаккур усули ва илмий методларининг ҳозирги замон руҳи билан уйғунлигидан халқимизни баҳраманд қилишда академиклар Ҳ.М.Абдуллаев, В.Й.Зоҳидов шахсий ва илмий жасоратлари аҳамиятини кўрсатиш.
Аммо, 2023 йил сентябрь ойида унинг 1050 йиллик таваллудига бағишланган халқаро конференциясида мавзуни бундай замонавий, илмий-креатив, янгича назарий-методологик адекват қўйиш ўрнига, илгариги даврларда бўлганидек, расмий тадбирбозлик йўналишида, шунда ҳам масъул муҳарирлик Ҳайъатьи ва Ташкилий-услубий функциялар фарқланмаган ҳолда, энг асосийси эса, мавзу бўйича тўлақонли ихтисосликлар вакиллари жалб этилмай, яъни талаб этиладиган халқаро меъёрлардаги ҳайъат комиссияси илмий дикцияси таъминланмаган аҳволда Проспек-Программа тузилган, тарқатилган.
А.Зоҳидийнинг ушбу таҳлилий-таҳқиқий тадқиқотида, айни пайтда, Ўзбекистон давлат мустақиллиги даврида ҳам, Берунийни ўрганишда, янгича ёндашиш, талқин этиш ва баҳолашда, айниқса назарий, фалсафий- методологик савия устувор бўлолмаётганлигининг бош сабаби – яна ўша тугал Декоммунизация ва Десоветизация ўтказилмаганлиги, ҳатто Ўзбекистон биринчи Президент, академик И.А.Каримов илгари сурган туб методологик талаблари ҳам йўкка чикарилаётганлиги, бу эса ҳатто ушбу Берунийга бағишланган халқаро конференция мавзусининг эскича – архаик танланили-шида, анжуман йўналишларида янгиликнинг йўқлиги, вульгар-социологик ва дахрийлик талқин, эски ва нотўғри ёндашишлар, илмий жамоатчиликни чалғитиш яққол кўзга ташланиб турганлиги асослаб беради.
Беруний анжуманида бўлган бу камчиликларни иложи борича оқилона бартараф этиш ва уни мутафаккир шаънига муносиб ўтказиш зарурлиги кўрсатилган.
Библиографические ссылки
Э.Захау-E.Zahau. Chronologie orientalischer Volker von AI-Biruni. Hrsg. Dr. C.E.Sachau. Leipzig: 1878, арабча матни; The Chronology of ancient nations, an English version of the Arabic text of the Athar-ul-bakiya of Al –Biruni … transl. and ed, with notes and index by Dr. C.E.Sachau. London. 1879. Инглизча таржимаси матни. I-нашри. Э.Захау-Al-Biruni's India, An Account of the Religion, Philosophy, Literature, Chronology, Astronomy, Customs, Laws and Astrology of India about A.D.1030 ed.in the Arabic original by E.Sachau. London.1887 - арабча матни нашри, Al Biruni's India.1-2 vol. London, 1888-инглизча таржимаси, 1-2-жилдлари нашри.
А.Зоҳидий. Проф. А.З.В.Тўғон. Ҳаёти, фаолияти, феноменал дунёқараши ва меъроси//А.Зоҳидий (ва бошқалар).Ўрта аср Шарқ алломалари ва мутафаккирларининг тарихий-фалсафий мероси Энциклопедияси. А–Ҳ. -Самарқанд: ИБХМ. 2016. 612 бб., 405-б. (A. Zahidi. Prof. A.Z.V. Dam. Life, activity, phenomenal outlook and heritage//A. Zahidi (and others). Encyclopedia of the historical-philosophical legacy of medieval scholars and thinkers of the East. A–H. - Samarkand: IBXM. 2016. 612 pp., p. 405.)
Аҳмад Закий Валидий Туган. 1890-1990//Материалы к изучению жизни и творчества. -Уфа: 1990. 68 с., сс. 26-53.; М.Булгаков. Материалы к библиографии Ахмета Закий Валидий Тугана. - Уфа: Ғилем.1996. сс. 36-403; Тунжер Байкара. Заки Валиди Туган. -Истанбул: 1989; -Уфа: Китап. 1998. 328 с., сс. 92-97. (Ahmad Zakiy Validy Tugan. 1890-1990//Materials for the study of life and creativity. -Ufa: 1990. 68 p., pp. 26-53.; M. Bulgakov. Materials for the bibliography of Akhmet Zakiy Validy Tugana. - Ufa: Gilem.1996. ss. 36-403; Tungier Baykara. Zaki Validi Tugan. -Istanbul: 1989; -Ufa: Kitap. 1998. 328 p., pp. 92-97.)
А.З.В.Тўғон. Замахшарийнинг “Муқаддимат-ул-адаб”инда эски хоразмча сўзлар. -Истанбул: 1951-Мадҳал. (А.Z.V. Togan. Old Khorezmian words in "Muqaddimat-ul-Adab" by Zamakhshari. -Istanbul: 1951-Madhal..)
М.Салье. Беруний. Танланган асарлари. 1-ж, -Т.: 1957. VII, IX-X , XIII-бoбларга ёзган ўз кириш мақоласи. (M. Sale. Beruni. Selected works. 1-j, -T.: 1957. His own introductory article to chapters VII, IX-X, XIII.)
Togan A.Z.V. Tarihte Usul: Asosiy dusuncheler. Istanbul:1941. 48 sahife. (Togan A.Z.V. Tarihte Usul: Basic concepts. Istanbul: 1941. 48 pages.)
Togan A.Z.V. Tarihte Usul. Istanbul: 1950. 350 sahife. (Togan A.Z.V. History Method. Istanbul: 1950. 350 pages.)
Togan A.Z.V. Tarihte Usul. Istanbul: 1950; 1985;350 ss.//Ўзбекчаси учун қаранг: А.Зоҳидий. Проф., Др Аҳмад Закий Валидий Тўғоннинг “Тарихда Усул” асаридан – Марказий Осиё халқлари “Тарих фалсафаси” ва унинг манбаалари// А.Зоҳидий (ва ҳаммуаллиф). А.З.Валидий Тўғоннинг Туркистон-га илмий сафари (1913-1914-йй.)/(Туркистон тарихининг методологик манбаалари) – Sic!- китобда шундай чоп этилган!. -Т.: Фан. 1997. 76 б., 46-56 ва 57-76 бб.
(Togan A.Z.V. History Method. Istanbul: 1950; 1985; 350 pp.//For the Uzbek version, see: A. Zahidi. From the work "Tarikhda Usul" by Prof. Dr. Ahmad Zaki Walidiy Togan - "Philosophy of History" of the peoples of Central Asia and its sources// A. Zahidi (and co-author). Scientific trip of A.Z. Validiy Togon to Turkestan (1913-1914)/(Methodological sources of the history of Turkestan) - Sic! - T.: Science. 1997. 76 pp., pp. 46-56 and 57-76.)
Семенов А.А. Ал-Бируни – величайщий ученый средневекового Востока и Запада (Sic!))//Литература и искусства Узбекистана. Кн.1. -Т.: 1938. Cс.106-116. (Semenov A.A. Al-Biruni is the greatest scientist of the medieval East and West (Sic!))//Literature and arts of Uzbekistan. Book 1. - T.: 1938. pp. 106-116.)
Al-Biruni."Commemoration Voliume. Calcutta". Iran Society. 1951; J.Fuck. Sechs Erganzungen zu Sachaus Ausgabe von Al-Birunis "Chronologie Orientalicher Volker". Documenta Islamica inedita. Berlin. 1952; K.Grabar's. Eine Enganzugen zu Sachaus Ausgabe von Al-Birunis "Chronologie Orientalischer Volker"- "Documenta Islamica inedita”. Berlin. 1952. I матн; K.Grabar's. Eine Enganzugen zu Sachaus Ausgabe von Al-Birunis "Chronologie Orientalischer Volker" - Der Islam. Bd.30. Heft 1. 1952.
Зоҳидий А. Академик В.Й.Зоҳидов// Зоҳидий А. (ва бошқа муаллифлар). Ўрта аср Шарқ алломалари ва мутафаккирларининг тарихий-фалсафий мероси Энциклопедияси. А-Ҳ. Самарқанд: ИБХМ. 2016. 612 бб., (Zahidi A. Academician V.Y. Zohidov// Zohidiy A. (and other authors). Encyclopedia of the historical-philosophical heritage of medieval scholars and thinkers of the East. A-H. Samarkand: IBXM. 2016. 612 pp.,)
Бу ҳақда, муфассал қаранг: Б.В.Лунин. Библиографический указатель советской литературы об Абу Райхане Беруни и изданий текстов его произведений (1918-1972) //Беруни. К 1000 со дня рождения. -Т.: Фан. 1973, сс.186-202; Шунингдек қаранг: Н. Абдуллажонова. Абу Райҳон Берунийнинг ҳаёти ва фаолияти тарихшунослигига доир (1948-1950-йй.) // 2013. № 4. 1-14-бб. (About this, see in detail: B.V. Lunin. Bibliographic index of Soviet literature about Abu Rayhan Beruni and editions of the texts of his works (1918-1972) // Beruni. To the 1000th birthday. -T.: Fan. 1973, pp.186-202; See also: N. Abdullajonova. On the historiography of the life and work of Abu Rayhan Beruni (1948-1950) // 2013. No. 4. 1-14-bb.)
Беруний. Танланган асарлар. I-VIII жж. -Т.: Фан. 1965-1986; Бируни. Избранные произведения. Тт. I-VIII, -Т.: Фан. 1957-1986. (Beruni. Selected works. I-VIII pp. - T.: Science. 1965-1986; Biruni. Selected works. Tt. I-VIII, -T.: Fan. 1957-1986.)
Бируни. Сборник статей. Москва-Ленинград.1950. (Biruni. Digest of articles. Moscow-Leningrad.1950.)
Герман Лей. Очерк истории средневекового материализма. Берлин: 1962, М.: ИИЛ.1962. Шу муаллиф: История Просвещения и атеизма. Берлин: 1966, М.:1969/1971, части 1 и 2. (Herman Ley. Essay on the history of medieval materialism. Berlin: 1962, M.: IIL.1962. Same author: History of Enlightenment and atheism. Berlin: 1966, M.: 1969/1971, parts 1 and 2.)
M.M.Sharif. A History of Muslim Philosophy. Vv. I-II. -Wiesbaden: 1963. (M.M.Sharif. A History of Muslim Philosophy. Vv. I-II. -Wiesbaden: 1963.)
А.Зоҳидов, М.М.Ҳайруллаев. Малоизученные страницы наследия Ибн Сины (О переписке и посланиях Ибн Сины)// Вопросы философии. № 7. 1980. сс. 76-83, сс. 80-83; А.Зоҳидов. Абу Али ибн Синонинг фалсафий ёзишмалари тўғрисида//Абу Али ибн Сино туғилган кунининг 1000 йиллигига. -Т.: Фан. 1980. 88-98 бб., 94-98 бб. (A. Zohidov, M. M. Khayrullaev. Little-studied pages of Ibn Sina’s heritage (On the correspondence and messages of Ibn Sina) // Questions of philosophy. No. 7. 1980. pp. 76-83, pp. 80-83; A. Zohidov. On the Philosophical Correspondence of Abu Ali ibn Sina//On the 1000th anniversary of the birth of Abu Ali ibn Sina. - T.: Science. 1980. pp. 88-98, pp. 94-98.)
Каримов И. Тарихий хотирасиз келажак йўқ//Каримов И. Биз ўз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. 7 ж. -Т., Ўзбекистон, 1999. (Karimov I. There is no future without historical memory // Karimov I. We build our future with our own hands. 7 j. -T., Uzbekistan, 1999.)
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори. Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих Иститути фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида. -Тошкент ш., 1998-йил, 27-июль//O'zbekiston tarixi, 1999, №1, 15-17 бб.; 31-34 бб. (Decision of the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan. On improving the activity of the Institute of History of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. - Tashkent city, July 27, 1998 // History of Uzbekistan, 1999, No. 1, pp. 15-17; 31-34 pp.)
Президент Ш.М.Мирзиёев Қарори “Буюк мутафаккир ва қомусий олим Абу Райҳон Беруний таваллудини 1050 йиллигини халқаро миқёсда кенг нишонлаш тўғрисида” 2022.ПҚ 361-сон// Қонунчилик маълумотлари миллий базаси. 2022.25.08. 07/22/361/0771-сон. (President Sh.M. Mirziyoyev's Resolution "On international celebration of the 1050th anniversary of the great thinker and encyclopedist Abu Rayhan Beruni" 2022. PQ No. 361// National database of legislative information. 2022.08.25. No. 07/22/361/0771.)
Epitre de Beruni contenant Le repertoire des onvrages de Muhammad b. Zakariya ar-Razi. Pabliee par Paul Kraus. Paris. 1936:, Шарҳи ҳол тоъифайи шаҳири Эрон Абу Райҳон Муҳаммад ибн Аҳмад Ҳаворизмий Беруний. Таълифи донишманди жалил жаноб Ақойи Али Акбар Деҳхудо//Доирати-ул-Маъориф. 1324-х.//Материалы по истории прогрессивной обшественно-философской мысли в Узбекистане. -Т.: Фан. 1976. 588 с., сс. 234-271. (Epistle of Beruni containing The directory of the works of Muhammad b. Zakariya ar-Razi. Published by Paul Kraus. Paris. 1936; Description of the situation of the city of Iran, Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad Hawarizmi Beruni. Compiled by the distinguished scholar Mr. Ali Akbar Dekhudo//Doirati-ul-Maarif. 1324// Materials on the history of progressive social and philosophical thought in Uzbekistan. -T.: Fan. 1976. 588 p., pp. 234-271.)
Бу ҳақда маҳсус ва мукаммал маълумот, хулосалар олиш учун қаранг: В.И.Жог. О субстанциональной и реляционной концециях пространства //Философские вопросы современного естествознания. Выпуск III. -М.: Наука. 1975. Сс. 6-33; Тўраев Б.О. Пространство. Время. Развитие. -Т.: Фан. 1992. Сс.7-8, 9-10. (For specific and complete information and conclusions about this, see: V.I. Zhog. On the substantial and relational concepts of space // Philosophical questions of modern natural science. Issue III. M.: Science. 1975. Ss. 6-33; Turaev B.O. Space. Time. Development. -T.: Fan. 1992. pp. 7-8, 9-10.)
Ф.Энгельс. Диалектика природы. Введение//К.Маркс, Ф.Энгельс. Избранные сочинения. В 9 тт., т.5. М.: Политиздат. 1986. ХХ. 779 с., сс.376 -378; сс.376-400; сс.523-532. Людвиг Фейербах и конец классической немецкой философии// ўша нашр... Т.6. -М.: Политиздат. 1987. ХХII. 664 с, сс. 285-328. (F. Engels. Dialectics of nature. Introduction // K. Marx, F. Engels. Selected works. In 9 vols., vol.5. M.: Politizdat. 1986. XX. 779 p., pp.376 -378; pp.376-400; ss.523-532. Ludwig Feuerbach and the end of classical German philosophy // Ours... Vol.6. -M.: Politizdat. 1987. XXII. 664 p., ss. 285-328.)
Розий. “Уч алдоқчилар ҳақида”, Форобий. “Ҳақиқатнинг икки ёқламалиги”, Беруний. Инсон ўз қисматини ҳисоблаб чиқиб, унинг исканжасидан қутилиш билан боғлиқ ҳикматлари, Ибн Синонинг, Шайҳ Абу-л-Ҳайр Моҳоний билан “ақлий исботли билиш” ва “ирфоний-маърифий кўриш” уйғунлиги - қисмат, тақдир чангалидан қутилиш мумкинлигига оид муъжиб башоратлари маълум. (Razi "About three deceivers", Farobi "The two sides of the truth", Beruni "It is well-known the wisdom of a person to calculate his destiny and escape from his torment", Ibn Sina's prophetic predictions about the possibility of escape from the clutches of destiny, the combination of "mental proof knowledge" and "mystical-enlightenment vision" with Shaykh Abu-l-Khair Mohoni)
Ибн Туфайл. Ҳай ибн Якзан//М.:Избранные произведения мыслителей стран Ближнего и Среднего. М.: Изд-во соц.-эк.ой литературы. 1961, сс. 329-394. (Ibn Tufail. Khai ibn Yakzan//M.: Selected works of thinkers of the countries of the Near and Middle. M.: Publishing house of social and economic literature. 1961, ss. 329-394)
К. Маркс ва Ф. Энгельс. Старое “Предисловие” к Анти Дюринггу// К. Маркс, Ф. Энгельс. Избранные сочинения, в 9 тт., -М.:1984-1986., т.5. сс. 376-377; 393-400. (K. Marx and F. Engels. Old “Preface” to Anti Dühring // K. Marx, F. Engels. Selected works, in 9 vols., -M.: 1984-1986., vol. 5. ss. 376-377; 393-400.)
Энгельс Ф. Диалектика природы//К. Маркс ва Ф. Энгельс, высше указан.изд., т.5. сс. 371-666. В.И.Ленин. Материализм и эмпириокритицизм// ПСС. 5-изд., т.18. (Engels F. Dialectics of nature//K. Marx and F. Engels, above mentioned ed., vol.5. ss. 371-666. V.I.Lenin. Materialism and empirio-criticism // PSS. 5th ed., vol. 18.)
К. Маркс ва Ф. Энгельс. “1844-йй. фалсафий-иқтисодий қўлёзмалар” ва “Немис мафкураси” асарларида илгари сурилган, ҳал қилиб берил ган//К.Маркс, Ф.Энгельс.Избранные сочинения, в 9 тт., тт. 2-3. -М.: 1984-1985. (K. Marx and F. Engels. "In 1844 "philosophical-economic manuscripts" and "German ideology"//K. Marx, F. Engels. Selected works, in 9 vols., vols. 2-3. -M.: 1984-1985.)