MIR ALISHER NAVOIY FORS SHE’RIYATINING SHOIR-QO‘MONDON USMONLI SULTONI SELIM I (1512–1520) SHE’RIYATIGA TA’SIRI
##article.subject##:
forsiy she’riyat, devon, g‘azal, qit’a, aruz, vazn, tahrir, qofiya, uslub##article.abstract##
Mazkur maqolada Alisher Navoiy ijodida forsiy she’riyatning ahamiyati va ularning usmoniylar imperiyasida qay darajada qadrlanganligi xususida so‘z boradi. Xususan, Navoiy g‘azallaridan ta’sirlangan Sulton Boyazid I (1481-1512) shoir baytlari uslubida asar yaratishga buyruq berganligi ham alohida ta’kidlanadi. Bu taxminlar aniq tarixiy haqiqatga asoslanganmi, yo‘qmi bu ochiq qolgan, lekin muallif ushbu taxminni usmoniylar she’riyatining Navoiy g‘azallariga yaqin ekanligi bilan asoslab beradi. Muallif usmoniylar hukmdori sulton Selim I ijodini o‘rgangan holda Navoiy ijodini tahlilga tortadi. Bunga sabab sifatida uning Navoiy zamondoshi ekanligi, she’riy mashqlarda ko‘proq forsiy baytlari bilan mashhurligi va eng asosiysi XVI asrning birinchi yarmida usmoniylar adabiyotshunosi, sultonning yaqin zamondoshi Latifiy sulton Selimni Navoiy she’riyatidan ilhomlangan deya e’tirof etishini alohida asos sifatida keltiradi va qo‘yilayotgan masalaga oydinlik kiritadi. Shuningdek, muallif fikrlarini baytlar yordamida izohlaydi. Sulton Selim I faoliyati haqida yozar ekan, ijodining katta hajmini g‘azallar tashkil etishi va ularning aksariyati javob g‘azallar ekanligi aytiladi. Shuningdek, muallif Selimning Paul Horn tomonidan tahrir etilgan forsiy g‘azallaridan ham foydalangan holda yana ilm-fanda kashf etilgan yangiliklarni e’tirof etadi. Muallif tadqiqotlari davomida baytlarning aruz vaznidagi o‘lchovlari ham o‘xshash ekanligi, hajman esa Navoiydagi yetti baytlik misralarning Selim ijodida besh baytdan iboratligi ham alohida e’tirof etiladi va bu ham o‘quvchiga yana bir yangilik beradi.
Библиографические ссылки
Çetindağ, Yusuf, Ali Şir Nevâî’nin Osmanlı Şiirine Etkisi. Ankara, 2006.
Dīvān-i balāġat-cunvān-i Salīm Ḫān-i avval. Ba-ihtimām-i Pavul Horn. Berlin, 1904.
Dīvān-i Fānī. Kitābkhāna, Mūza va Markaz-i Asnād-i Majlis-i Šūrā-yi Islāmī, 1035.
Dīvān-i kāmil-i Hāfiz. Ba-ihtimām-i Muhammad Ḳazvīnī va Ḳāsim Ġanī. Tihrān, 1382.
Dīvān-i Humāyūn. Kitābḫāna, Mūza va Markaz-i Asnād-i Majlis-i Šūrā-yi Islāmī, 13651.
Dīvān-i kāmil-i Hāfiz. Ba-ihtimām-i Muhammad Ḳazvīnī va Ḳāsim Ġanī. Tihrān, 1382.
Dīvān-i Sultān Salīm. Kitābḫāna, Mūza va Markaz-i Asnād-i Majlis-i Šūrā-yi Islāmī, 13392.
Kınalı-zade Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-Şucarâ. I. Haz. İbrahim Kutluk. Ankara, 1989.
Kleinmichel, Sigrid, Mīr cAlīšēr Navā’ī und Aḥmed Paša. // Archivum Ottomanicum 17 (1999) 77–211.
Latîfî, Tezkiretü’ş-Şuacarâ ve Tabsiratü’n-Nuzamâ. İnceleme-Metin. Haz. Rıdvan Canım. Ankara, 2000.
Majmūca-yi sih dīvān. Kitābḫāna, Mūza va Markaz-i Asnād-i Majlis-i Šūrā-yi Islāmī, 2658.
Mīr cAlī-Šīr Navāyī “Fānī”, Dīvān. Ba sacī u ihtimām-i Rukn ad-Dīn Humāyūn Farruḫ. Tihrān, 1375.
Péri Benedek, I. Szelim szultán kiadatlan perzsa versei I. (Unpublished ghazals by Yavuz sultan Selim. Part I.) // Keletkutatás 2015 tavasz, 117–122.
Péri Benedek, I. Szelim szultán kiadatlan perzsa versei II. (Unpublished ghazals by Yavuz sultan Selim. Part II.) // Keletkutatás 2015 ősz, 113–130.
Péri, Benedek, ’From Istāmbōl’s throne a mighty host to Irān guided I;/Sunken deep in blood of shame I made the Golden Heads to lie’: Yavuz Sultan Selim’s Persian poetry in the light of the Ottoman-Safavid propaganda war. // In: Proceedings CIEPO Budapest (Forthcoming)
Péri, Benedek, Az indiai Timuridák és a török nyelv. A török írás és szóbeliség a mogul-kori Indiában (Indian Timurids and Turkic Language. // Turkic Language and Literature in Mughal India). Piliscsaba, 2005.
Péri, Benedek, Szelim szultán perzsa ġazaljai I. Az első megközelítés. (The Persian ghazals of Sultan Selim I. A First Approach). // In: Dévényi Kinga (szerk.), Varietas Delectat. Tanulmányok Kégl Sándor emlékére. Budapest, 2010, 21–45.
Sertkaya, Osman Fikri, Osmanlı şairlerinin Çağatayca şiirleri. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 18 (1970) 133–138.
