TILSHUNOSLIKDA LISONIY MANZARA KONSEPSIYASINING SHAKLLANISHI VA ILMIY TALQINLARI
##article.subject##:
lisoniy manzara, linguistic worldview, konseptual tizim, milliy mentalitet, lingvokulturologiya, kognitiv paradigma, semantik model##article.abstract##
Mazkur maqolada olamning lisoniy manzarasi konsepsiyasining shakllanishi, nazariy asoslari hamda zamonaviy tilshunoslikdagi talqinlari kompleks va tizimli tarzda tahlil qilinadi. Tadqiqotda ushbu konsepsiyaning shakllanish tarixiga nazar tashlanib, uning falsafiy hamda lingvistik ildizlari nemis klassik til falsafasi an’analari bilan bog‘liqligi ko‘rsatib beriladi. Xususan, til, tafakkur va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni talqin etishda nemis til falsafasi vakillarining qarashlari olamning lisoniy manzarasi nazariyasining g‘oyaviy asoslaridan biri sifatida tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada XX asr tilshunosligida keng rivojlangan lingvistik nisbiylik nazariyasi doirasida tilning inson tafakkuri va dunyoqarashini shakllantirishdagi roli yoritiladi. Bu jarayonda til birliklari orqali voqelikni idrok etish va kategoriyalash jarayoni o‘rganilib, tilning konseptual tizim sifatidagi xususiyatlari ochib beriladi. Strukturalizm bosqichida til tizimining ichki tashkil topishi, semantik munosabatlar va kategoriyalar orqali olam tasviri qanday ifodalanishi masalalari ham alohida ko‘rib chiqiladi. Maqolada antropotsentrik paradigma doirasida tilni inson omili bilan bog‘liq holda o‘rganish tendensiyasi ham tahlil qilinadi. Bu yondashuv asosida til insonning bilish faoliyati, mental modeli va madaniy tajribasi bilan uzviy bog‘liq hodisa sifatida talqin etiladi. Shu nuqtai nazardan, kognitiv tilshunoslik hamda lingvokulturologiya doirasida olamning lisoniy manzarasi konsepsiyasining rivojlanishi, uning konseptual strukturalari, metaforik modellar hamda madaniy kodlar bilan aloqador jihatlari keng yoritiladi. Tadqiqot tarixiy-tipologik, qiyosiy, diskursiv hamda interpretativ tahlil metodlari asosida olib borildi. Ushbu metodlar yordamida turli ilmiy maktablar va nazariy yo‘nalishlarda olamning lisoniy manzarasi konsepsiyasining talqinlari qiyosiy jihatdan tahlil qilindi. Natijada lisoniy manzara til, tafakkur va madaniyat o‘rtasidagi murakkab o‘zaro aloqalarni aks ettiruvchi integrativ model sifatida namoyon bo‘lishi asoslandi. Shuningdek, uning ko‘p qatlamli, dinamik va madaniy jihatdan shartlangan hodisa ekanligi ilmiy jihatdan izohlandi.
Библиографические ссылки
Kubryakova E.S. Yazyk i znanie. Moskva, 2004.
Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. Chicago, 1980.
Langacker R. Foundations of Cognitive Grammar. Stanford, 1987.
Sapir E. Language: An Introduction to the Study of Speech. New York, 1921.
Sobirov A. “O‘zbek tilining leksik sathini sistemalar sistemasi tamoyili asosida tadqiq etish” dokt.diss. – T., 2004, 268 b.
Whorf B.L. Language, Thought, and Reality. Cambridge, 1956.
