АТРОФ-МУҲИТНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШ ВА ТАБИАТДАН ФОЙДАЛАНИШ СОҲАСИДАГИ ЖИНОЯТЛАР УЧУН ЖАВОБГАРЛИК МУАММОЛАРИ
##article.subject##:
экологик жиноят; экологик хавфсизлик; атроф-муҳит; табиий ресурс; бланкет диспозиция; сабабий боғланиш; экологик зарар; жавобгарликни табақалаштириш; экологик тиклаш; яшил криминология##article.abstract##
Мақолада экологик жиноятлар учун жавобгарликнинг норматив ва доктринал асослари Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг XIV боби, Олий суд Пленуми тушунтиришлари ва замонавий хорижий тадқиқотлар асосида ўрганилади. Тадқиқотнинг марказий тезиси шундан иборатки, экологик жиноятлар учун жавобгарликни фақат келиб чиққан моддий оқибат ёки алоҳида ресурснинг пул қиймати билан боғлаш экотизимнинг яхлитлиги, узоқ муддатли зарар ҳамда бартараф этиш қийин бўлган хавфни етарлича ҳисобга олмайди. Бланкет диспозицияларнинг ҳуқуқий аниқлиги, экологик оқибат ва сабабий боғланишни исботлаш, маъмурий ҳуқуқбузарликдан фарқлаш, мансабдор шахснинг айби, жазонинг мутаносиблиги ва экологик тиклаш чоралари ўртасидаги муносабат таҳлил қилинади. Хорижий яшил криминология ва Европа Иттифоқининг 2024/1203-сон директивасидаги ёндашувлар миллий қонунчиликка механик кўчирилмасдан, ҳуқуқий муқобиллар сифатида баҳоланади. Муаллиф экологик хавфни босқичма-босқич жиноят-ҳуқуқий баҳолаш, махсус билимларни далиллаш стандартига боғлаш, табиий муҳитни тиклашни жазодан мустақил ҳисобга олиш ва суд амалиёти учун бирхиллаштирилган тушунтиришлар беришга доир таклифларни асослайди.
Библиографические ссылки
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси. 1994 йил 22 сентябрь. XIV боб, 193–204-моддалар. Расмий матн: https://lex.uz/docs/111453. (Criminal Code of the Republic of Uzbekistan, adopted on 22 September 1994, Chapter XIV, Articles 193–204. Official text: https://lex.uz/docs/111453)
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1996 йил 20 декабрдаги 36-сон «Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги ҳуқуқбузарликлар ва жиноятлар тўғрисидаги ишлар бўйича суд амалиёти ҳақида»ги қарори. https://lex.uz/docs/1442456. (Resolution No. 36 of the Plenum of the Supreme Court of the Republic of Uzbekistan, dated 20 December 1996, “On Judicial Practice in Cases Concerning Offences and Crimes in the Field of Ecology, Environmental Protection and the Use of Natural Resources” (incorporating amendments of 3 July 2026). Available at: https://lex.uz/docs/1442456)
South N. Green Criminology: Reflections, Connections, Horizons // International Journal for Crime, Justice and Social Democracy. 2014. Vol. 3, No. 2. P. 5–20. DOI: 10.5204/ijcjsd.v3i2.172.
Brisman A., South N. Green Criminology and Environmental Crimes and Harms // Sociology Compass. 2019. Vol. 13, No. 1. e12650. DOI: 10.1111/soc4.12650.
Lynch M.J., Long M.A. Green Criminology: Capitalism, Green Crime and Justice, and Environmental Destruction // Annual Review of Criminology. 2022. Vol. 5. P. 255–276. DOI: 10.1146/annurev-criminol-030920-114647.
Tourangeau W. A Systems-Based Approach to Green Criminology // Critical Criminology. 2022. Vol. 30. P. 983–999. DOI: 10.1007/s10612-022-09627-y.
Cao A.N., Wyatt T. The Conceptual Compatibility Between Green Criminology and Human Security: A Proposed Interdisciplinary Framework for Examinations into Green Victimisation // Critical Criminology. 2016. Vol. 24. P. 413–430. DOI: 10.1007/s10612-016-9318-7.
Directive (EU) 2024/1203 of the European Parliament and of the Council of 11 April 2024 on the protection of the environment through criminal law // Official Journal of the European Union. 30.04.2024. ELI: http://data.europa.eu/eli/dir/2024/1203/oj.
Lindqvist R., Lombardini C., Suvantola L., Ollikainen M. The deterrence effect of criminal sanctions against environmental crime in Finland: an application of the rational choice model of crime // European Journal of Law and Economics. 2024. Vol. 58. P. 175–200. DOI: 10.1007/s10657-024-09818-8.
Lampkin J.A., Wyatt T. Utilising Principles of Earth Jurisprudence to Prevent Environmental Harm: Applying a Case Study of Unconventional Hydraulic Fracturing for Shale Gas in the United Kingdom // Critical Criminology. 2020. Vol. 28. P. 501–516. DOI: 10.1007/s10612-018-9426-7.
Aryaputra M.I., Juita S.R., Sukimin S., Muryati D.T., Sutanti R.D., Nnawulezi U. Examining the Model of Criminal Responsibility for Corporations Perpetrating Environmental Crimes // Jurnal Pembangunan Hukum Indonesia. 2026. Vol. 8, No. 1. P. 185–203. DOI: 10.14710/jphi.v8i1.185-203.
Independent Expert Panel for the Legal Definition of Ecocide. Commentary and Core Text. Stop Ecocide Foundation. June 2021. https://www.stopecocide.earth/expert-drafting-panel.
Mol H. Green Criminology and (Constructions of) Environmental Crime and Harm: A Review Essay // Critical Criminology. 2016. Vol. 24. P. 145–150. DOI: 10.1007/s10612-015-9301-8.
Wyatt T., Brisman A. The Role of Denial in the “Theft of Nature”: Comparing Biopiracy and Climate Change // Critical Criminology. 2017. Vol. 25. P. 325–341. DOI: 10.1007/s10612-016-9344-5.