G'AYBER DOVONI TARIXIY GEOGRAFIYASI BO'YICHA BA'ZI MULOHAZALAR

Yakut ve Ebu’l Fida Arap Yarımadası’ndaki Hayber ( ) adının Yahudi dilinde kale ( ) anlamına geldiğini ifade eder. Hayber aslında, Medine’nin yaklaşık 180 km kadar kuzeyinden başlayan ve denizden 850-1000 m. yükseklikte yer alan etrafı volkanik topraklarla çevrili geniş bir vadinin adıdır. Yakut’un Muʿcemü’l-Büldânadlı eserinde de Hayber adının anlamı kale ( ) olarak geçer. Ebü’l Fida, Ebü’l Fida Coğrafyası (Takvimü’l-Büldan),çev. Ramazan Şeşen, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2017, s. 94; Yâkūt b. Abdullah el-Hamevî, Muʿcemü’l-büldân(Nşr. Ferîd Abdülazîz el-Cündî), C. II, Beyrut 1410/1990, s. 409; Muhammed Hamîdullah, “Hayber”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. XVII, İstanbul 1998, s. 20-22.

Ahmed Hasan Danı, Peshawar, Khyber Mail Press, Peshawar 1969, s. 192; “Khyber Agency”, http://www.khyber.org/pashtoplaces/khyber.shtml,(04.04.2020).

Celazuri (Fütühat’ül Buldan), Biruni (Kitâb’üt-Tahkîk Mâ li’l-Hind), Hsüen-Tsang (Hsüen-Tsang Seyahatnamesi), (Hudud’ül Alem), Hurdazbih (Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-memâlik), İbni Batuta (Riḥletü İbn Baṭṭûṭa), İbni Haldun (Kitâbu’l-İber), İbn Havkal (Sûrat el-Arz), İstahri (Mesâ-liku’l-Memâlik), Mesudi (Muruc ez-Zeheb), Mukaddesi (Ahsenü’t-Takasim), Taberi (Tarih-i Kebir).

Abdur Rahman, The Last Two Dynasties Of The Sahis,PhD Thesis, Australian National University, 1976, s. 1 vd.; Javed Iqbal, “Etymology Of The Word Khyber: Tracing The Origin Of The Name Of The Khaiber”, Journal of the Pakistan Historical Society,Vol. LIX, Issue 3, 2011, s. 66

Reşit Rahmeti Arat, Babürnâme: Babür’ün Hâtıratı,C. II, Millî Eğitim Bakanlığı Basımevi, İstanbul 1970, s. 202; Iqbal, “a.g.m.”, s. 67

Geniş bilgi için bkz. Gene D. Matlock, From Khyber (Kheeber) Pass to Gran Quivira (Kheevira), NM and Baboquivari, AZ, Author Choise Press, Lincoln 2002, s. 29-30 vd.; Matlock, India Once Ruled The Americas!, IUniverse, Lincoln 2000, s. 7; Matlock, “What Osama Bin Laden Doesn’t Want You to Know About the Phoenicians and the Jews”, http://www.viewzone.com/phoenician.html, Iqbal, “a.g.m.”, s. 68.

Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi,C. I, TTK Yayınları, Ankara 2019, s. 128-130, 253, 326-327; Ayşe Onat, Çin Kaynaklarında Türkler,TTK Yayınları, Ankara 2012, s. 36; Ahmet Taşağıl, Bozkırların İlk İmparatorluğu Hunlar,Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2020, s. 48.

Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi,C. I, TTK Yayınları, Ankara 2019, s. 128-130, 253, 326-327; Ayşe Onat, Çin Kaynaklarında Türkler,TTK Yayınları, Ankara 2012, s. 36; Ahmet Taşağıl, Bozkırların İlk İmparatorluğu Hunlar,Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2020, s. 48.

Edouard Chavannes, Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri, çev. Mustafa Koç, Selenge Yayınları, İstanbul 2007, s. 257; Abdur Rehman, a.g.t.,s. 45-46, 63, 88; Erkin Ekrem, Hsüan-Tsang Seyahatnamesi’ne Göre Türkistan, (Doktora Tezi), Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2003, s. 161; Töre Sivrioğlu, Afganistan Tarihi, Kalkedon Yayınları, İstanbul 2017, s. 66-67; Door James Wynbrandt, A Brief History of Pakistan,Facts On File, New York 2009, s. 45; Buddha Prakash, “Gilgit in Ancient Times”, Bulletin of Tibetology,Vol. VII, Nu. 3, Gangtok November 1970, s. 19; Kürşat Yıldırım, “Wu Gong Seyahatnamesi”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi,S. 217, Ağustos 2015, s. 35.

bnü’l Esir, El Kâmil Fi’t Tarih,çev. M. Beşir Eryarsoy, C. IX, Bahar Yayınları, İstanbul 1991, s. 133-134; İbn Hurdazbih, Yollar ve Ülkeler Kitabı,çev. Murat Ağarı, Kitabevi, İstanbul 2008, s. 41-43; Sivrioğlu, a.g.e.,s. 81-84

Yakut El Hamevi, Mucemu’l-Buldan, C. III, Dâru Sâdr, Beyrut 1977, s. 172; Muhammed b. Ahmed el-Mukaddesi, İslam Coğrafyası (Ahsenü’t Takâsîm),çev. Ahsen Batur, Selenge Yayınları, İstanbul 2015, s. 348-349; Vasilij Vladimiroviç Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Haz. Hakkı Dursun Yıldız, 4. Baskı, Kronik Kitap, İstanbul 2019, s. 230-233; İbnü’l Esir, El-Kâmil

Fi’t-Tarih,çev. Ahmet Ağırakça, C. VIII, Bahar Yayınları, İstanbul 1991, s. 590; Enver Konukçu, “Hinduşahiler”, TDVİA, C. XVIII, İstanbul 1998, s. 117-118; Aydın Usta, “Sâmânîler”, TDVİA, C. XXXVI, İstanbul 2009, s. 67.

Esir, a.g.e., C. IX, s. 179-266; Paddy Docherty, The Khyber Pass: A History Of Empire And Invasion,Faber & Faber Limited, London 2014, s. 129-135, Mirhand, Gazneliler & Ravzatu’s-Safa, Müluk-i Gazneviyye, çev. Erkan Göksu, Kronik Kitap, İstanbul 2009, s. 52; Clifford Edmund Bosworth, The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 994-1040,Munshiram Monoharlal Publishers, New Delhi 1992, s. 52

Esir, a.g.e.,IX, s. 363, 368-369; Reşîdü’d-Din Fazlullah, Cami’ü’t - Tevârih Selçuklu Devleti, çev. Erkan Göksu, H. Hüseyin Güneş, Selenge Yayınları, İstanbul 2010, s. 91; Barthold, Türkistan,s.318; Esir, a.g.e., XI, s. 147-149; Mirhand, a.g.e., s. 169; C.E. Bosworth, The Later Ghaznavids, Edinburg University Press, New York 1977, s. 125; Docherty, a.g.e., s. 136-137; Iqtidar Husain Sıddıqui, “Gurlular”, TDVİA,C. XIV., İstanbul 1996, s. 208.

Alaaddin Ata Melik Cüveyni, Tarih-i Cihan Güşâ, çev. Mürsel Öztürk, TTK Yayınları, İstanbul 2013, s. 117-118, 119, 157, 290-291; Moğolların Gizli Tarihi, çev. Ahmet Temir, TTK Yayınları, Ankara 2010, s. 182, 185-186; Cüzcani, Tabakat-ı Nasiri, çev. Mustafa Uyar, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2016, s. 117-121; Docherty, a.g.e.,s. 146-148

Ruy Gonzales de Clavijo, Anadolu, Orta Asya ve Timur, Ses Yayınları, İstanbul 1993, s. 156-160; İsmail Aka, Timur ve Devleti,TTK Yayınları, Ankara 2000, s. 22; Docherty, a.g.e.,s. 152-154

Arat, a.g.e.,II, s. 226, 359, 390; Docherty, a.g.e.,s. 160-162; Yusuf Hikmet Bayur, Hindistan Tarihi,C. II, TTK Yayınları, Ankara 1987, s. 6.

Bayur, a.g.e.,II, s. 143, 211, 305; Docherty, a.g.e.,s. 167-168; Sivrioğlu, a.g.e.,s. 166, 184-185.

W.K. Fraser-Tytler, Afghanistan,Oxford University Press, London 1950, s. 41-42; Bayur, a.g.e., III, s. 8, 32

Feyz Muhammed Katib Hazara, Kitab-ı Mustasab-ı Sirac-ül Tevarih, C. I-III, Dar’ül Saltanah, Kabul 1912, s. 10

Feyz, a.g.e.,s. 10-27; Bayur, a.g.e.,III, s. 241, 244; Docherty, a.g.e.,s. 174-178

John William Kaye, History of War In Afghanistan,Vol. II, WM. H. Allen & Co., London 1874, s. 360 vd.; Bayur, III, s. 242-244; Wheeler, James Talboys, A Short History Of India and The Frontier States of Afghanistan,Nipal and Burma, Macmillan and Co., London 1884, s. 557-559.

Louis Dupree, Afghanistan,Princeton University Press, New Jersey 1980, s. 408; Bayur, a.g.e., III, s. 451-456.

Bayur, a.g.e., III, s. 531-532, 654; Fraser, a.g.e.,s. 195-198; Dupree, a.g.e.,s. 441-443

“The Khyber Pass”, https://www.nationalgeographic.org/media/khyber-pass/#the-khyber-pass

Paddy Docherty, The Khyber Pass,Faber & Faber Limited, London 2014, s. 15; “Khyber Pass”, Encyclopaedia Britannica, https://www.britannica.com/place/Khyber-Pass

Arat, a.g.e.,II, s. 202, 226, 359, 390; Babür Hindistan’ın şehir ve vilayetlerindeki hayvanlardan bahsederken farklı bir tür maymunun Sefid-Kûh’daki Hayber bölgesinde yaşadığını kaydeder.

Arat, a.g.e.,III, s. 451.

William Moorcroft and George Trebeck, Travels In The Hımalayan Provinces Of Hindustan and The Panjab In Ladakh And Kashmir; In Peshawar, Kabul, Kunduz, And Bokhara From 1819 to 1825,Ed. Horace Hayman Wilson, Vol. II, London, John Murray, Albemarle Street, 1841, s. 352-353; Elphinstone, a.g.e.,II, s. 42-43; Henry Havelock, Narrative Of War In Afghanistan 1838-39,

Vol. II, Henry Colburn Publisher, London 1840, s. 187-194; Edward Thornton, A Gazetteer Of

The Countries Adjacent To India On The North-West; Including Sinde, Afghanistan, Beloochistan,

The Punjab, And The Neighbouring States, Vol. I, Wm. H. Allen And CO., London 1844, s. 386-388; Major William Hough, A Narrative Of March And Operations Of The Army Of The Indus In The Expedition Into Affganistan In The Years 1838-1839,Under The Command Of H.E. Lieut. General Sir John Keane, W. Thacker And Co. St. Andrew’s Library, Calcutta 1840, s. 313; Phil Robinson, Cabul Or Afghanistan,Sampson Low, Martson, Searle & Rivington, London 1878, s. 64-65; George Lawrence, Reminiscences Of Forty-three Years In India,John Murray, London 1874, s. 33-34; William Nott, Memoirs and Correspondence Of Major-General Sir William Nott,Vol. II, Ed. Joachim Hayward Stocqueler, Hurst And Blackett, London 1854, s. 421; C.R. Markham, The Mountain Passes on the Afghan Frontier of British India,The Royal Geographical Society, Vol. 1, No. 1, (Jan., 1879), ss. 38-62; J. Gelson Gregson, Through The Khyber Pass,Elliot Stock, London 1883, s. 10; Boris Rustam-Bek-Tageev, Po Afganistanu. Priklyucheniya Russkago Puteshestvennika (Journey Through Afghanistan. Adventures of a Russian Traveler),D.P. Efimova, Mockba 1904, s. 156-157; S. Edward A. Morphy, The Khyber,Thacker, Spink & Co., Bombay 1899, s. 2-3.

“Khyber Pakhtunkhwa”, Encyclopædia Britannica, https://www.britannica.com/place/Khyber-Pakhtunkhwa,(20.06.2020).

Elphinstone, a.g.e.,II, s. 42-43.

Ekber Şah, merkezi otoriteyi ve Orta Asya ile ticareti güçlendirmek için Agra’dan Kabil’e üzerinde her 27 km’de bir han ve 50 km’de bir posta (yam) istasyonunun olduğu Hayber üzerinden geçen bir taş yol inşa ettirmiştir. Bayur, a.g.e.,II, s. 143, 211, 305; Halis Bıyıktay, Timurlular Zamanında Hindistan Türk İmparatorluğu, TTK Basımevi, Ankara 1991, s. 72; Docherty, a.g.e., s. 167-168;

Sivrioğlu, a.g.e.,s. 166, 184-185

Hough, a.g.e.,s. 309; Havelock, a.g.e.,II, s. 188; Isaac Nicholson Allen, Diary Of A March Through Sinde And Afghanistan,J. Harchard And Son, London 1843, s. 349-350.

Muhammed Hekim Nahiz, Afganistan Coğrafya Ansiklopedisi,C. I, haz. Ali Ergun Çınar, Seyed Ali Moujani, Tika, İstanbul 2015, s. 534; Mountstuart Elphinstone, An Account Of The Kingdom Of Caubul, And Its Dependencies, In Persia, Tartary, And India,Vol. I, Richard Bentley, London 1842, s. 134-135; Nott, a.g.e.,s. 421; Thornton, a.g.e.,I, s. 385-386; “Spīn Ghar Range”, Encyclopædia

Britannica, https://www.britannica.com/place/Spin-Ghar-Range,(19.06.2020).

Sefid Kûh’un güneye uzanan boynuz şeklindeki kolu, Kurram Vadisi’ni Logar Vadisi’nden ayırır, ancak Azro pozisyonundan geçince ünlü Huşi ve Hacı Gar deve boynunu oluşturur, daha sonra Tire Geçidi’nden Gardez’in kuzeyindeki vadiye doğru uzanır. Onun kollarından biri Çarh’ın batısındaki Berki Racan ve Sacavend’i içine alır. Diğer kol ise Tikeh’in doğu bölümlerini, Heft Asya, Loreh, Şeş Gav, Sultan Mahmud Zaboli’nin (Gazneli Mahmud) türbesini de içine alarak ikiye ayrılır. Onun bir kolu, Zenehan, Tasan, Ramek’ten Devlet Han, Zurmat, Band Sardeh ve Gazne’ye kadar kuzey ve doğudan çevrelemektedir. Diğer kol ise Behlül sırtı ve Beybeyi nehrinin çevresinde yer almaktadır. Mapin Ghar’ın bazı kolları Kabil’den birkaç mil uzaklıktadır ki bu uzun ve kısa dağ silsileleri arasında Kabil ve Loger, Meydan ve Tangi Wardak yer almaktadır. Nahiz, a.g.e.,s. 534.

İlk kelime Farsça’nın bir lehçesi olan Derice’de beyaz (sefid); Peştuca’da “sepin”olarak geçerken, ikinci kelime Derice’de “renk”(gon) anlamına gelmektedir. Üçüncü kelime olan dağ ise Farsça’da “kuh”, Derice’de “gar”ve Peştuca’da “ghar”olarak geçer. Nahiz, a.g.e.,s. 534

Herbert A. Giles, Record Of The Buddhistic Kingdoms,Trübner & Co., London 1877, s. 25-26; James Legge, A Record Of Buddhistic Kingdoms Being An Account By The Chinese Monk Fâ-Hiens Of His Travels In India And Ceylon (A.D. 399-414), Clarendon Press, Oxford 1886, s. 40; Kürşat Yıldırım, “Fa Hsien’in Türkistan’da Seyahati”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi,Cilt: 15, Sayı: 1, Yaz 2015, s. 51-52

Si-Yu-Ku, Buddhist Records of The Western World,Translated by Samuel Beal, Vol. I, Trübner & Co., London 1884, s. 91.

Hye Ch’o, The Hye Ch’o Diary Memoir of the Pilgrimage to the Five Regions of India, trans. Y. Han-Sung, J. Yün-Hua, I Shotaro and L.W. Preston, Asian Humanities Press-Po Chin Chai Ltd., California-Seoul 1984, 48-51; Yong-Seong Cho, Wu-Ko’ng Seyahatnamesi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1993, s. 26, 30; Yıldırım, “a.g.m.”, s. 8-9; Ihsan Ali vd., “New Exploration In The Chitral Valley, Pakistan: An Extension Of The Gandharan Grave Culture”, Antiquity,Vol: 76, Issue: 293, September 2002, s. 648.

Marcus Nüsser and Wolf Bernhard Dickore, “A Tangle In The Triangle: Vegatation Map Of The Eastern Hindukush (Chitral, Northern Pakistan)”, Erdkunde, Vol: 56, Issue: 1, Jan. - Mar. 2002,s. 41-42.

Sefid Kûh Dağları’ndaki akarsu ve vadiler şu şekildedir: kuzeyde Hayber, Naziyan, Şinvar, Eçin, Deh Bala, Peçir Agam, Veziri, Hugiyani, Keçe, Mamahil, Merkihil (gil), Nigerhil, Tatu, Eşpan, Hisarek Galzai, Tizin, Serubi, Bethak, Şiyuki, Çehar Asyab, Museni, Sorhab, ElTemur, Tengi Verdek, Şenz, Navegi, Celgeyi Gazni, Şolger, Ab Bend, Dile Vazehah. Güneyde ise Tira, Kurram, Caci, Rokiyan, Hasan Hil, Meçlegu, Rud Ahmadzai, Zermet, Tutahil, Meydan Hule, Der Meylen, Neke, Giyan, Mest Toy, Bir Guti. Nahiz, a.g.e.,s. 534.

Godfrey Thomas Vigne, A Personal Narrative Of A Visit To Ghuzni, Kabul And Afghanistan, And Of A Residence At The Court Of Dost Mohamed, With Notices Of Runjit Sing, Khiva, And The Russiand Expedition,Whittaker & Co., London 1840, s. 232-233.

John Wood, A Journey To The Source Of The River Oxus,John Murray, London 1872, s. 105.

John Campbell, The Afghan Frontier,Edward Stanford, London 1879, s. 15.

Thornton, a.g.e.,I, s. 385-386.

Muhammed Naveed Anjum, “Rock Aggregate Potential of the Limestone Units in the Khyber Formation, Khyber Ranges, Pakistan”, International Journal of Economic and Environmental Geology, Vol: 9, Issue: 4, January 2018, s. 15-16.

Nahiz, a.g.e.,s. 534; Muhammad Sadiq Malkani vd., “Mineral Deposits Of Khyber Pakhtunkhwa and Fata (Pakistan)”, U.J.Sci Techl,Vol: 6, November 2017, s. 23.

Hough, a.g.e.,s. 309; Havelock, a.g.e.,II, s. 189; Nott, a.g.e.,s. 421; Thornton, a.g.e.,I, s. 387; C.M. MacGregor, Central Asia Part II, Office Of The Superintendent of Goverment Printing,Calcutta 1871, s. 767; Morphy, a.g.e.,s. 16-17; Markham, “a.g.m.”, ss. 38-62.

Charles Masson, Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan, The Panjab, & Kalat,Vol: I, Richard Bentley, London 1844, s. 158; William Barr, Journal Of a March From Delhi To Peshâwur and from Thence To Câbul,James Madden & Co., London 1844, s. 349; Hough, a.g.e.,s. 310-311; Havelock, a.g.e.,II, s. 190; Allen, a.g.e.,s. 350-351; MacGregor, a.g.e.,s. 768.

Masson, a.g.e.,I, s. 153; Allen, a.g.e.,s. 353; Barr, a.g.e.,s. 348-349; Hough, a.g.e.,s. 310-311; Lawrence, a.g.e., s. 34; Thornton, a.g.e., I, s. 19; Morphy, a.g.e., s. 14-15; MacGregor, a.g.e., s. 768; Markham, “a.g.m.”, ss. 38-62.

Javed Iqbal, “Where History Meets Archaeology: Archaeological Sites and Historical Monuments Along The Khyber Pass”, Ancient Pakistan (0066-1600),Vol. 25, 2014, s. 48.

James Atkinson, The Expedition Into Afghanistan 1839-1840,Wm. H. Allen & Co., London 1842, s. 377-378; Barr, a.g.e.,s. 349; Allen, a.g.e.,s. 353; Thornton, a.g.e.,I, s. 18.

Hough, a.g.e.,s. 311, 315; MacGregor, a.g.e.,s. 768.

Masson, a.g.e.,I, s. 153; Allen, a.g.e.,s. 354-355; Hough, a.g.e.,s. 311; Havelock, a.g.e.,II, s. 190-191; MacGregor, a.g.e.,s. 768.

Masson, a.g.e.,I, s. 149; Barr, a.g.e.,s. 325, 336; Allen, a.g.e.,s. 355; Hough, a.g.e.,s. 312; Nott, a.g.e.,s. 422; MacGregor, a.g.e.,s. 170-171; Tageev, a.g.e.,s. 157; Morphy, a.g.e.,s. 12-13.

Hough, a.g.e.,s. 312-313, 315; MacGregor, a.g.e.,s. 171.

Allen, a.g.e.,s. 358; Hough, a.g.e.,s. 313; Havelock, a.g.e.,II, s. 192-193; MacGregor, a.g.e.,

s. 768-769.

Robert Warburton, Eighteen Years In The Khyber (1889-1898),John Murray, London 1900, s.72; Barr, a.g.e.,s. 324; Allen, a.g.e.,s. 358-359.