XVI АСРДА САМАРҚАНД БОШҚАРУВИНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
##article.subject##:
манба, шайбонийлар, сулола, Самарқанд, бошқарув, мулк, ҳукмронлик, хон, ҳоким, тахт, Шайбонийхон, Кўчкунчихон, Убайдуллахон, Абдуллахон, султон, шаҳзода, валиаҳд, пойтахт, ҳудуд, вилоят##article.abstract##
Мазкур мақолада шайбонийлар сулоласи ҳукмронлиги даврида Самарқанд ва унга туташ ҳудудларнинг эгалиги ва бошқаруви билан боғлиқ масалалар таҳлил қилинди. Тадқиқот ишида шайбонийлар, ашратхонийлар даврда яратилган маҳаллий манбалар, элчи ва сайёҳлар кундаликлари ҳамда замонавий давр тарихчилари томонидан яратилган асарлар асосида Самарқандда сулолавий бошқарувнинг ўзига хос жиҳатлари ўрганилди.
Унга кўра, XVI аср давомида Самарқанд шайбонийлар сулоласининг йирик вакили Абулхайрхоннинг тўртта ўғли авлодлари томонидан бошқарилган. Яъни, 1500-1510 йилларда Шоҳ Будоғ авлодлари, 1512-1552 ва 1556-1572 йилларда Кўчкунчихон авлодлари, 1552-1556 йилларда Суюнчхожа авлодлари, 1578-1598 йилларда Хўжа Муҳаммад султон авлодлари Самарқандни бошқариш имкониятига эга бўлди. Шу жиҳатдан, мақолада шайбонийлар сулоласи ҳукмронлиги даврида Самарқанд вилояти бошқаруви ўз хусусиятига қараб, нисбий равишда, уч даврга бўлинган ҳолда шарҳланди. Биринчи давр, 1500-1541 йилларда шаҳар темурийлар давридаги анъана каби Мовароуннаҳрнинг маркази, шайбонийларнинг пойтахти бўлган; иккинчиси, 1541-1578 йилларда Самарқанд ўзига туташ ҳудудлар билан мустақил хонлик эди; учинчиси эса, 1578-1598 йилларда Бухоро хонлиги таркибидаги йирик, лекин сиёсий марказлик мақомига эга бўлмаган вилоят сифатида мавқеига эга эди. Мақолада Самарқанднинг шайбонийлар сулоласи томонидан бошқарилиши мана шундай асосдаги даврлаштириш асосида ўрганилди ҳамда бу манбалар ва илмий асарларда келтирилган маълумотлар орқали асосланди.
Библиографические ссылки
Abdulkadir Macit. Şeybânî hanliği (1500-1599). İstanbul, 2015.
Абу Тоҳирхожа Самарқандий. Самария. / Форсчадан таржима Абдул Мўмин Сатторий, қайта ишланган ва тўлдирилган нашрига масъул Ш.Воҳидов, Б.Аминов. – Т.: Янги аср авлоди, 2009. (Abu Tahirkhoja Samarkandi. Samaria. / Translated from Persian by Abdul Momin Sattorii, Sh.Vahidov, B.Aminov responsible for revised and updated edition. - T.: New age generation, 2009.)
Агзамова Г. Ўзбекистон шаҳарлари. XVI-XIX асрнинг ўрталари. Т.: Адабиёт учқунлари, 2017. (Agzamova G. Cities of Uzbekistan. The middle of the 16th-19th centuries. T.: Literary sparks, 2017.)
Бартольд В.В. Мечет Биби Ханым. Сочинения, Том, IV. – Москва: Наука, 1966. (Bartold V.V. Mosque Bibi Khanym. Writings, Vol. IV. - Moscow: Nauka, 1966.)
Биноий Камолиддин. Шайбонийнома // Ўзбекистон тарихи. Хрестоматия. XVI-XIX асрлар. – T.: – Fan va texnologiya, 2014. (Binai Kamoliddin. Shaibaniynoma // History of Uzbekistan. Chrestomatia. XVI-XIX centuries. - T.: - Science and technology, 2014.)
Carter Vaughn Findley. The Turks in world history. “Oxford University press”, 2005.
Фазлаллах ибн Рузбехон. Михман-нама-йи Бухара (Записки бухарского гостя) / Перевод, предисловие и примечания Р.П.Джалиловой. – М.: Наука, 1976. (Fazlallah ibn Ruzbekhon. Mihman-nama-yi Bukhara (Notes of a Bukhara guest) / Translation, preface and notes by R.P. Dzhalilova. – M.: Nauka, 1976.)
История Узбекистана (XVI – первая половина XIX в.). – Т.: Фан, 2012. (History of Uzbekistan (XVI - the first half of the XIX century). – T.: Fan, 2012.)
Хасанхожа Нисорий. Музакири аҳбоб (Дўстлар ёдномаси). / Форс тилидан Исмоил Бекжон таржимаси. – Т.: Халқ мероси, 1989. (Hassan Khoja Nisari. Muzakiri ahbob (Memoir of Friends). / Translation from Persian by Ismail Bekjon. - T.: People's heritage, 1989.)
Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома. 1-китоб. / Форс тилидан С.Мирзаев таржимаси, нашрга тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи Б.Аҳмедов. Т.: “Шарқ”, 1999. (Hafiz Tanish Bukhari. Abdullahnama. Book 1. / Translated from Persian by S. Mirzaev, prepared for publication, author of foreword and comments B. Ahmedov. T.: "Sharq", 1999.)
Ҳофиз Таниш ал-Бухорий. Абдулланома. (Шарафномаи шоҳий) / Форс тилидан С.Мирзаев ва Ю.Ҳакимжонов таржимаси. Илмий муҳаррир, нашрга тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи Б.Аҳмедов. 2-китоб. – Т.: Шарқ, 2000. (Hafiz Tanish al- Bukhari. Abdullahnama. (Sharafnomai shahiy) / translated from Persian by S. Mirzaev and Yu. Hakimjonov. Scientific editor, preparer for publication, author of foreword and comments B. Ahmedov. Book 2. - T.: Sharq, 2000.)
Хондамир Ғиёсиддин. Ҳабиб ус-сийар фи ахбори афроди башар. / Форс тилидан таржима, муқаддима муаллифлари Ж.Ҳазратқулов, И.Бекжонов. – Т.: Ўзбекистон, 2013. (Khondamir Ghiyasiddin. Habib us-siyar fi akhbori afrodi bashar. / Translation from Persian, introduction by J. Hazratkulov, I. Bekjonov. - T.: Uzbekistan, 2013.)
Муҳаммад Солиҳ. Шайбонийнома. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1989. (Muhammad Saleh. Shaibaniinama. - T.: Gafur Ghulam Publishing House of Literature and Art, 1989.)
Муҳаммад Ҳайдар мирзо. Тарихи Рашидий. / В.Раҳмонов ва Я.Эгамова таржимаси. – Т.: Шарқ, 2010. (Muhammad Haidar Mirza. The history of Rashidi. / Translation by V. Rahmonov and Ya. Egamova. - T.: Sharq, 2010.)
Муҳаммад Толиб. Матлабут-толибин / Форс тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи Ғ.Каримий ва Э.Миркомилов. – Т.: Мовароуннаҳр, 2016. (Muhammad Talib. Matlabut- talibin / translation from Persian and comments by G. Karimi and E. Mirkomilov. - T.: Movarounnahr, 2016.)
Муҳаммадёр ибн Араб Қатаған. Мусаххир ал-Билод. Форс тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи И.Бекжонов, Д.Сангирова. Т.: “Янги аср авлоди”, 2009. (Muhammadyar ibn Arab Qatagan. Musakhhir al-Bilad. Translation from Persian and comments by I. Bekjonov, D. Sangirova. T.: "New century generation", 2009.)
Муқимов З. Шайбонийлар давлати ва ҳуқуқи. – Т.: Адолат, 2007. (17. Muqimov Z. Shaibani state and law. – T.: Justice, 2007.)
Скайлер Южин. Туркистон: Россия Туркистони, Қўқон, Бухоро ва Ғулжага саёҳат қайдлари. / Инглиз тилидан таржима, кириш ва изоҳлар муаллифи З.А.Саидбобоев. – Т.: Ўзбекистон, 2019. (Skyler Eugene. Turkestan: Travel notes to Russian Turkestan, Kokan, Bukhara and Gulja. / Translation from English, author of introduction and comments Z.A. Saidboboev. – T.: Uzbekistan, 2019.)
Сейди Али Раис. Миръотулма’молик (Мамлакатлар кўзгуси) / Таржимаваизоҳлар И. Зуннунованики, таҳрир ва сўз боши С. Азимжонованики. – Т.: Фан, 1963. (Seydi Ali Rais. Mir'otulma'molik (Mirror of countries) / Translations and annotations I. Zunnunova's editor-in- chief S. Azimjonova's. - T.: Science, 1963.)
Шарофиддин Роқимий. Тарихи томм. /Форс тилидан таржима Н.Норқулов ва Ҳ.Бобобековлар томонидан амалга оширилган. – Т.: Маънавият, 1998. (20. Sharofiddin Rakimi. The history is complete. /The translation from Persian was made by N. Norkulov and
H. Bobobekov. – T.: Spirituality, 1998.)
Вамбери Ҳ. Бухоро ёхуд Мовароуннаҳр тарихи. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1990; Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана. Семенов А.А. Шейбани-хан и завоевние им империи темуридов. Семенов А А. Первие шейбанидь) и борьба за Мавереннахр. // Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. Вып. 1. – Сталинабад: АН ТаджССР, 1954; Якубовский А.Ю. К вопросу об этногенезе узбекского народа. – Ташкент, 1941; Болдирев Л.Н. Зайнидин Восифий. Сталинабад, Госиздат. 1957. (Vambery H. History of Bukhara or Movarounnahr. - T.: Gafur Ghulam Publishing House of Literature and Art, 1990; Semenov
A.A. On the question of the origin and composition of the Uzbeks of Sheibani Khan. Semenov
A.A. Sheibani-khan and his conquest of the empire of the Temurids. Semenov A. A. First Sheibanid) and the struggle for Maverennahr. // Materials on the history of Tajiks and Uzbeks in Central Asia. Issue. 1. - Stalinabad: Academy of Sciences of the TadzhSSR, 1954; Yakubovsky A.Yu. To the question of the ethnogenesis of the Uzbek people. – Tashkent, 1941; Boldirev L.N. Zainidin Vosify. Stalinabad, Gosizdat. 1957.)
Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. – Т.: Ўқитувчи, 2008. (Zahiruddin Muhammad Babur. Boburnama. – T.: Teacher, 2008.)
Зайниддин Восифий. Бадоеъул-вақоеъ / Форс тилидан Н.Норқулов таржимаси. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1979. (Zainiddin Wasifi. Badoe'ul- vaqoe' / translated from Persian by N. Norkulov. – T.: Gafur Ghulam Publishing House of Literature and Art, 1979.)
