ТУРКИСТОН МИНТАҚАСИДА СОВЕТ ҲОКИМИЯТИНИНГ ҲАРБИЙ СИЁСАТИ ВА “МУСУЛМОН ҲАРБИЙ ҚИСМЛАРИ”

Захаров М. Национальное строительство в Красной Армии. –Москва, Военной типографии Управления делами Наркомвоенмор и РВС СССР. 1927., Брилов Н. Қизил қўшин миллий қисмлари ва уларнинг тузилиши, вазифалари (араб алифбоси асосидаги эски ўзбек ёзувида). – Самарқанд, Ўзнашр. 1928.

Ҳарбий комитет // Улуғ Туркистон, 1917 йил 23 август.(Zakharov M. National construction in the Red Army. -Moscow, Military Printing House of the Administration of the People's Commissariat for Military Affairs and the Revolutionary Military Council of the USSR. 1927., Brilov N. National parts of the Red Army and their structure, tasks (in the old Uzbek script based on the Arabic alphabet). – Samarkand, Oznashr. 1928.

Ҳарбий комитет // Улуғ Туркистон, 1917 йил 23 август. (Military Committee // Great Turkestan, August 23, 1917).

Иона – арабча ёрдам, кўмак. Бирор хайр учун тўланган пул. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Т.2. – Тошкент, Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси Давлат илмий нашриёти. 2006. – Б. 222. (Jonah - Arabcha yordam, kўmak. Biror khair uchun tulangan pool. Uzbek tiling izohli lugati. T.2. – Tashkent, Uzbekiston Milliy Encyclopediasi Davlat ilmiy nashriyoti. 2006. – P. 222.)

Бу кун байрам // Улуғ Туркистон, 1917 йил 2 октябрь (This day is a holiday // Great Turkestan, October 2, 1917)

Туркистондаги аскарийлар съезди // Улуғ Туркистон. 1917 йил 4 ноябрь. (Soldiers in Turkestan felt // Great Turkestan. November 4, 1917.)

Туркистонда аскарийлар съезди // Улуғ Туркистон, 1917 йил 4 ноябрь. (Soldiers in Turkestan felt // Great Turkestan. November 4, 1917.)

Мусулмон батальони тарқатилув // Улуғ Туркистон. 1917 йил 23 ноябрь.( The disbandment of the Muslim battalion // Greater Turkestan. November 23, 1917.)

Askaris felt in Turkestan // Great Turkestan, November 4, 1917.

The disbandment of the Muslim battalion // Greater Turkestan. November 23, 1917.

Мусулмон батальони тарқатилув // Улуғ Туркистон. 1917 йил 23 ноябрь. (The disbandment of the Muslim battalion // Greater Turkestan. November 23, 1917).

Мусулмон солдати кунига ҳозирлик // Улуғ Туркистон. 1917 йил 2 октябрь.(Preparation for the Day of the Muslim Soldier // Great Turkestan. October 2, 1917).

Туркистон Мухторияти – 1917 йил 26-28 ноябрь кунлари Қўқон шаҳрида бўлиб ўтган Бутун Туркистон мусулмонларининг фавқулодда 4-қурултойида ташкил топган. 1918 йил 19-22 февраль кунлари большевикларнинг Қўқонга ҳарбий ҳужуми натижасида қурол кучи билан ағдарилган. Бу ҳақида қаранг:: Аъзамхўжаев С. Туркистон мухторияти: Миллий-демократик давлатчилик қурилиши. –Тошкент, Маънавият. 2000. -168 б., Агзамходжаев С. История Туркестанкого Автономии (Туркистон Мухторияти). – Тошкент, Тошкент ислом университети. 2006. -268 б.( 10. Turkestan Autonomy - was established on November 26-28, 1917 at the extraordinary 4th Congress of Muslims of All Turkistan held in the city of Ko'kan. On February 19-22, 1918, it was overthrown by force of arms as a result of the Bolshevik military attack on Kokan. See about it:: Azamkhozhaev S. Autonomy of Turkestan: Construction of national-democratic statehood. -Tashkent, Spirituality. 2000. -168 p., Agzamkhodzhaev S. History of the Turkestan Autonomy (Turkiston Mukhtoriyati). - Tashkent, Tashkent Islom Universiteti. 2006. -268 р.)

Қуролли қаршилик ҳаракати – Туркистон Мухторияти большевиклар тарафидан ағдарилгач, 1918 йилдан совет ҳокимиятига қарши Фарғона водийсидан минтақа озодлиги учун бошланган ҳаракат. Ҳаракат Фарғона водийсидан Бухоро, Хоразм ва Ўрта Осиёнинг бошқа шаҳарларига ҳам тарқалган. Ҳаракат 1935 йилгача давоб этган. Совет адбиётларида афсуски мазкур ҳаракат “босмачилик” ҳаракати, ҳаракат иштирокчилари эса “босмачилар” деб аталган. Бу ҳақида батафсил: Ражабов Қ. Фарғона водийсидаги истиқлолчилик ҳаракати: моҳияти ва асосий ривожланиш босқичлари (1918-1924). – Тошкент, Янги нашр. 2015. – 240 б., Шу муаллиф. Вооруженное движение в Туркестане против советского режима (1918-1924). LAPLAMBERT Academic Publishin. Beau Bassin. 2018. – 214 p., Бобоев Ф. Ўрта Осиёда совет ҳокимиятига қарши қуролли ҳаракат тарихи (1925-1935 йиллар). Тарих фанлари доктори (DSc) илмий даражасини олиш учун тақдим этилган дисс. автореф. –Тошкент, 2022. (Armed resistance movement - after the Turkestan Autonomy was overthrown by the Bolsheviks, in 1918, the movement for the freedom of the region from the Ferghana Valley started against the Soviet authorities. The movement spread from Ferghana Valley to Bukhara, Khorezm and other cities of Central Asia. The movement continued until 1935. Unfortunately, in Soviet literature, this movement was called the "printing" movement, and the participants of the movement were called "printers". More about it: Rajabov Q. The independence movement in the Ferghana Valley: essence and main stages of development (1918-1924). - Tashkent, New edition. 2015. – 240 p., Same author. Voorujennoe dvigenie v Turkestane protiv sovetskogo regime (1918-1924). LAPLAMBERT Academic Publishing. Beau Bassin. 2018. – 214 p., Boboev F. History of the armed movement against Soviet power in Central Asia (1925-1935). Dissertation submitted for the degree of Doctor of Science (DSc) in History. autoref. -Tashkent, 2022.)

Туркестан в начале ХХ века: К истории истоков национальной независимости. Научный редактор Р.Я.Раджапова. – Ташкент, Шарқ. 2000. – С.115. (12. Turkestan and the beginning of the 20th century: Historical history of national independence. Scientific editor R. Ya. Radjapova. - Tashkent, East. 2000. – Р.115.)

Тоболин Иван Осипович (1885-1941) – Туркистон АССР МИҚ раиси, шунингдек Тошкент партия қўмитаси раиси лавозимларидан ишлаган. 1941 йилда вафот этган. Бу ҳақида батафсил: https://centrasia.org/person2.php?st=1611131035 (Tobolin Ivan Osipovich (1885-1941) - served as the chairman of the Central Committee of the Turkestan ASSR, as well as the chairman of the Tashkent Party Committee. He died in 1941. More about it: https://centrasia.org/person2.php?st=1611131035)

Маҳмудхўжа Беҳбудий. Танланган асарлар // Тўпловчи Б. Қосимов. – Тошкент, Маънавият. 2009. – Б.211.(Mahmudhoja Behbudi. Selected works // Collector B. Kasimov. - Tashkent, Spirituality. 2009. – Р.211.)

Брилов Н. Қизил қўшин миллий қисмлари ва уларнинг тузилиши, вазифалари (араб алифбоси асосидаги эски ўзбек ёзувида). – Самарқанд, Ўзнашр. 1928. –Б.16. (15. Brilov N. National parts of the Red Army and their structure, tasks (in the old Uzbek script based on the Arabic alphabet). – Samarkand, Oznashr. 1928. – Р.16.)

Брилов Н. Қизил қўшин миллий қисмлари ва уларнинг тузилиши, вазифалари (араб алифбоси асосидаги эски ўзбек ёзувида). – Самарқанд, Ўздавнашр. 1928. – Б.16. ( Brilov N. National parts of the Red Army and their structure, tasks (in the old Uzbek script based on the Arabic alphabet). – Samarkand, Uzdavnashr. 1928. – Р.16.)

Турор Рисқулов (1894 йил, Еттисув (ҳозирги Олмаота) вилояти Верний уезди Шарқий Тўрғай бўлиси (волости) – 1938.10.2, Москва) – давлат ва жамоат арбоби. Туркистон АССР соғлиқни сақлаш халқ комиссари (1918—19), Туркистон компартияси Мусулмонлар бюроси раиси (1919-1920), Туркистон АСР МИҚ раисининг 1-ўринбосари (1919 йил октябрдан), ТАССР МИҚ раиси (1920). Рисқулов Москвага чақириб олиниб, унга РСФСР Миллий ишлар халқ комиссарлигининг 2-ўринбосари, комиссарликнниг Озарбайжондаги мухтор вакили лавозимлари (1920 йил август – 1922 йил июль) берилди. Кейин ўз юртига қайтарилди ва у Туркистон АСР Халқ Комиссарлари Совети раиси вазифасида ишлай бошлади (1922 йил сентябрь – 1924 йил январь). У 1937 йилнинг 21 майида ҳибсга олинган. Туркистондаги “Иттиҳоди тараққий” миллатчилик ташкилотига алоқадорлик ва “пантуркизм”да айбланиб, 1938 йилда отишга ҳукм қилинган. 1956 йил оқланди. Батафсил қаранг: Ўзбекистоннинг янги тарихи. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. 2-китоб. – Тошкент, Шарқ. 2000. – Б.78., Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 7-жилд. – Тошкент, Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси Давлат илмий нашриёти. 2004. – Б.206. (Turor Riskulov (1894, East Torgai district, Verny uezd, Ettisuv (now Almaty) region - 10.2.1938, Moscow) - public figure. People's Commissar of Health of the Turkestan ASSR (1918-19), Chairman of the Muslim Bureau of the Turkestan Communist Party (1919-1920), 1st Deputy Chairman of the Turkestan ASSR MIQ (from October 1919), Chairman of the TASSR MIQ (1920). Riskulov was recalled to Moscow and given the post of 2nd deputy of the People's Commissariat of National Affairs of the RSFSR, autonomous representative of the Commissariat in Azerbaijan (August 1920 - July 1922). Then he was returned to his country and he began to work as the chairman of the Council of People's Commissars of the Turkestan ASR (September 1922 - January 1924). He was arrested on May 21, 1937. He was sentenced to death in 1938, accused of "pan-Turkism" and connection to the nationalist organization "Ittihodi Taraqqi" in Turkestan. 1956 acquitted. See more: New history of Uzbekistan. Uzbekistan during the Soviet colonial period. Book 2. - Tashkent, East. 2000. – B.78., National Encyclopedia of Uzbekistan. Volume 7. - Tashkent, National Encyclopedia of Uzbekistan State Scientific Publishing House. 2004. – Р.206.)

Мусулмонлар бюроси – Туркистон миллий коммунистлари томонидан ташкил қилинган раҳбар ташкилот (1919—20). Туркистон Коммунистик партияси (ТКП)нинг 2-ўлка конференциясида – Т.Рисқулов (раис), Н.Хўжаев, А.Муҳитдинов, Ю.Иброҳимов, Ю.Алиев (аъзолар)лардан иборат таркибда тузилган бўлиб, Бюро аъзолари совет ҳокимиятидан вазиятни барқарорлаштириш, иқтисодиётни тиклаш учун қўрбошилар ва уларнинг йигитларига умумий афв эълон қилиш, аҳолини тинч меҳнатга қайтариб вайрон қилинган хўжаликни қайта тиклаш, совет ташкилотлари ва Қизил армия сафларини миллатчилик, буюк давлатчилик шовинизми ва мустамлакачилик руҳидаги унсурлардан тозалаш, арман дашноқларини қуролсизлантириш миллий зулмга чек қўйиш, Фарғона вилоятига махсус комиссия юбориш каби кескин талабларни қўйишган. Бюро Турккомиссиянинг тазйиқи билан 1920 йилда ўз фаолиятини тўхтатган. Бу ҳақида қаранг: Ражабов Қ., Ҳайдаров М. Туркистон тарихи (1917-1924 йиллар). – Тошкент, Университет. 2002. – 166 б. (18. The Muslim Bureau is a leading organization established by the national communists of Turkestan (1919-20). At the 2nd regional conference of the Communist Party of Turkestan (TKP) - T. Riskulov (chairman), N. Khojaev, A. Muhitdinov, Yu. Ibrohimov, Yu. Aliev (members), the members of the Bureau asked the Soviet authorities to stabilize the situation, in order to restore the economy, announce a general amnesty to the soldiers and their young men, return the population to peaceful work, restore the destroyed economy, cleanse the ranks of Soviet organizations and the Red Army of nationalism, great state chauvinism and elements of the colonial spirit, disarm Armenian soldiers, put an end to national oppression, special they made strict demands such as sending a commission. The Bureau ceased its activity in 1920 under the pressure of the Turkish Commission. See about it: Rajabov Q., Heydarov M. History of Turkestan (1917-1924). - University of Tashkent. 2002. - 166 p.)

Ўзбекистоннинг янги тарихи. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. 2-китоб. – Тошкент, Шарқ. 2000. – Б.78. (New history of Uzbekistan. Uzbekistan during the Soviet colonial period. Book 2. – Tashkent, East. 2000. – Р.78.)

Рыскулов Т. Революция и коренное население Туркестана (Сборник главнейших статей, докладов, речей и тезисов). Ч.1 1917-1918. Узбекское государственное издательство. 1925. – С.158. (Ryskulov T. Revolution and the indigenous population of Turkestan (Collection of the most important articles, reports, speeches and theses). Part 1 1917-1918. Uzbek state publishing house. 1925. – P.158.)

Кулмухамедов Т.К. Отдельный добровольческий имени III Интернационала. В кн: за Советский Туркестан. – Ташкент, 1963. – С.323. (Kulmukhamedov T.K. Separate volunteer named after the III International. In the book: for the Soviet Turkestan. - Tashkent, 1963. – P.323.)

РГВА, 25898-фонд, 1-рўйхат, 43-иш, 3-варақ. (RGVA, fund 25898, list 1, case 43, sheet 3.)

ЎзМА, Р-17-фонд, 1-рўйхат, 1038-иш, 172-варақ.; Шамагдиев Ш.А. Очерки истории гражданской войны в Ферганской долине. – Ташкент, АН РУз ССР. 1961. – С.196.; Воскобойников Э., Зевелев А. Турккомиссия ВЦИКа и СНК РСФСР и Туркбюро ЦК РКП(б) в борьбе за укрепление Советской власти в Туркестане. – Ташкент, Госиздат. 1951. – С.121. (UzMA, fund R-17, list 1, case 1038, sheet 172; Shamagdiev Sh.A. Essays on the history of the civil war in the Ferghana Valley. - Tashkent, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. 1961. - P. 196 .; Voskoboinikov E., Zevelev A. The Turkcommission of the All-Russian Central Executive Committee and the Council of People's Commissars of the RSFSR and the Turkburo of the Central Committee of the RCP (b) in the struggle for the strengthening of Soviet power in Turkestan. - Tashkent, Gosizdat. 1951. – P.121)

РГВА, 110-фонд, 5-рўйхат, 585-иш, 224-225-варақлар (RGVA, fund 110, list 5, case 585, pages 224-225.).

Аскарлик // Иштирокиюн, 134-сон, 1920 йил, 2 июль. (Military // Ishtirokiyun, No. 134, July 2, 1920.)

Муҳаммад Мусо Туркистоний. Улуғ Туркистон фожиаси. Мадинаи Мунаввара. 1399 (1979 милодий). – Б.151. (Muhammad Musa Turkistani. Tragedy of Great Turkestan. Medina Munawwara. 1399 (1979 AD). – Р.151.)

Сборник важнейших декретов постановлений и распоряжений правительства ТАССР за 1917-1922 гг. – Ташкент, Издание комиссия СНК. 1922. – С.117-118.(Collection of the most important decrees of resolutions and orders of the government of the TASSR for 1917-1922. - Tashkent, Edition of the Commission of the Council of People's Commissars. 1922. – Р.117-118.)

ЎзМА, Р-86-фонд, 1-рўйхат, 2925-иш, 280-291 варақлар. (UzMA, fund R-86, list 1, case 2925, sheets 280-291.)

Ахборотчи Шохрух Умаров – ҳозирда 66 ёшда бўлиб, Худоёрхоннинг учинчи ўғли Саййид Муҳаммад Умарнинг набираси, Саййид Муҳаммад Худоёрхонга чевара. 2013 йил 18 февралда бўлиб ўтган суҳбатдан ёзиб олинган. (Informant Shahrukh Umarov - now 66 years old, grandson of Sayyid Muhammad Umar, the third son of Khudoyor Khan, great-grandson of Sayyid Muhammad Khudoyor Khan. Recorded from an interview held on February 18, 2013).

Расулов А. Туркистон ва Волгабўйи, Уралолди халқлари ўртасидаги муносабатлар (1917-1924). – Тошкент, Университет. 2005. – Б.72. (Rasulov A. Relations between Turkestan and Volgaboyi, Uralaldi peoples (1917-1924). - University of Tashkent. 2005. – Р.72.)

Брилев Н. Национальная Красная Армия // Красная казарма, 1923 год, №3. – Б.19. (Brilev N. National Red Army // Red Barracks, 1923, №3. – Р.19).

ЎзМА, Р-339-фонд, 1-рўйхат, 172-иш, 14-варақ. Туркистон АССР МИҚнинг 1921 йил 7-февралдаги 14-сонли буйруғига кўра, 10-Туркистон отлиқ дивизияси, 4-Туркистон ўқчи бригадаси, Туркистон АССР ҳузуридаги отлиқ эскадрон, 2-Туркистон отлиқ дивизияси ҳарбий хизмачтлари учун ҳафтанинг жума куни дам олиш куни деб белигиланган. (UzMA, fund R-339, list 1, case 172, sheet 14. According to the order No. 14 of the MIQ of the Turkestan ASSR dated February 7, 1921, Friday was designated as a day of rest for the military services of the 10th Turkestan Cavalry Division, the 4th Turkestan Rifle Brigade, the cavalry squadron under the Turkestan ASSR, and the 2nd Turkestan Cavalry Division.)