ТАРИХИЙ ТАДҚИҚОТЛАРДА ПРОСОПОГРАФИК МЕТОДНИНГ ҚЎЛЛАНИЛИШИ: ПОМИР РУС ТАДҚИҚОТЧИЛАРИНИНГ ЖАМОАВИЙ БИОГРАФИЯСИ (XIX АСР ОХИРИ – XX АСР БОШЛАРИ)

##article.authors##

  • Наргиза Кенжаева

##article.subject##:

просопография, Помир, “Катта ўйин”, жамоавий биография, рус тадқиқотчилари, экспедиция, А. Федченко, Б. Громбчевский, М. Скобелев ҳарбий - топография, харита

##article.abstract##

Мазкур мақолада XIX аср охири – XX аср бошларида Помир минтақасини ўрганган рус тадқиқотчилари фаолиятини ёритишда тарихий тадқиқотларда просопографик методнинг имкониятлари таҳлил қилинади. Анъанавий биографик тадқиқот ёндашувидан фарқли ўлароқ, экспедиция раҳбарлари, офицер-топографлар, географларнинг “жамоавий портретини” яратиш орқали минтақани ўзлаштиришдаги ижтимоий ва касбий жиҳатлари очиб берилади. Тадқиқотда А. Федченко, М. Скобелев ва Б. Громбчевский, И. Мушкетов ва В. Ошанин каби шахсларнинг қиёфаси илмий изланиш ва ҳарбий бурч уйғунлиги контекстида кўриб чиқилади. Шунингдек, “Катта ўйин” давридаги геосиёсий рақобат шароитида илмий ҳамкорлик ва давлат манфаатларининг ўзаро боғлиқлиги, харитага туширилган ҳудудларнинг сиёсий аҳамияти просопографик таҳлил ёрдамида асослаб берилган. Мақола тарихшуносликда янги методологик ёндашувларни қўллаш самарадорлигини кўрсатиб бериши билан аҳамиятлидир.

Библиографические ссылки

Юмашева Ю.Ю. Просопография как метод исторического исследования: теоретико-методологические аспекты // Вестник Московского университета. Серия 8: История. – 2004. – № 4. – С. 72–75. (Yumasheva, Yu. Yu. (2004). Prosopography as a Method of Historical Research: Theoretical and Methodological Aspects. Moscow University Bulletin. Series 8: History, (4), 72–75.)

Терехов В.П. Генезис отечественного памироведения // Знание. Понимание. Умение. – 2011. – № 1. – С. 124–126. (Terekhov, V. P. (2011). The Genesis of Russian Pamir Studies. Knowledge. Understanding. Skill, (1), 124–126.)

Игошина О.Ю. Методология проектирования просопографических баз данных по истории российской интеллигенции // Вестник Челябинского государственного университета. – 2009. – № 28 (166). История. Вып. 34. – С. 139–141.(Igoshina, O. Yu. (2004). Methodology for Designing Prosopographical Databases on the History of the Russian Intelligentsia. Bulletin of Chelyabinsk State University, (28), History. Vol. 34, 139–141.)

Сергеев Е.Ю. Большая игра, 1856–1907: мифы и реалии российско-британских отношений в Центральной и Восточной Азии. – М.: Товарищество научных изданий КМК, 2012. – С. 15–18. (Sergeev, E. Yu. (2012). The Great Game, 1856–1907: Myths and Realities of Russian-British Relations in Central and Eastern Asia. Moscow: KMK Scientific Press, 15–18.)

Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – С. 112. (Postnikov, A. V. (2001). The Struggle on the "Roof of the World": Politicians, Spies, and Geographers in the Fight for the Pamirs in the 19th Century. Moscow: Pamyatniki Istoricheskoy Mysli. p. 112.)

Халфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е годы XIX в.). – М.: Наука, 1965. – С. 45. (Khalfin, N. A. (1965). The Annexation of Central Asia to Russia (1860s–1890s). Moscow: Nauka. p. 45.)

Постников А.В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – С. 230–232. (Postnikov, A. V. (2001). The Struggle on the "Roof of the World": Politicians, Spies, and Geographers in the Fight for the Pamirs in the 19th Century. Moscow: Pamyatniki Istoricheskoy Mysli. pp. 230–232.)

Сергеев Е.Ю. Большая игра, 1856–1907: мифы и реалии российско-британских отношений в Центральной и Восточной Азии. – М.: Товарищество научных изданий КМК, 2012. – С. 301. (Sergeev, E. Yu. (2012). The Great Game, 1856–1907: Myths and Realities of Russian-British Relations in Central and Eastern Asia. Moscow: KMK Scientific Press. p. 301.)

Басханов М.К. Русские военные востоковеды до 1917 года: биобиблиографический словарь. – М.: Восточная литература, 2005. – С. 12. (Baskhanov, M. K. (2005). Russian Military Orientalists before 1917: A Bio-bibliographical Dictionary. Moscow: Vostochnaya Literatura. p. 12. )

Агаханянц О.Е. Между Гиндукушем и Тянь-Шанем: история изучения природы Памира. – Душанбе: Дониш, 1962. – С. 45. (Agakhanyants, O. E. (1962). Between the Hindu Kush and the Tien Shan: A History of the Study of Pamir Nature. Dushanbe: Donish. p. 45.)()

Басханов М.К. Русские военные востоковеды до 1917 года: биобиблиографический словарь. – М.: Восточная литература, 2005. – С. 14. (Baskhanov, M. K. (2005). Russian Military Orientalists before 1917: A Bio-bibliographical Dictionary. Moscow: Vostochnaya Literatura. p. 14.)

Хопкирк П. Большая игра против России: Азиатский синдром / пер. с англ. И. И. Кубицкой. – М.: Рипол Классик, 2004. – С. 341. (Hopkirk, P. (2004). The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia (Trans. by I. I. Kubitskaya). Moscow: Ripol Classic. p. 341.)

Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – С. 280. (Postnikov, A. V. (2001). The Struggle on the "Roof of the World": Politicians, Spies, and Geographers in the Fight for the Pamirs in the 19th Century. Moscow: Pamyatniki Istoricheskoy Mysli. p. 280.)

ЎзМА Р-2464 - фонд, 1 - рўйхат, 3 - йиғмажилд, 93-94 варақлар. (NAUz. Fund R-2464, Inventory 1, File 3, Leaves 93-94.)

Мазкур экспедиция ва унинг натижалари хусусида қаранг: Федченко А. [Сообщение о последнем путешествии в Кокандское ханство] // Известия Императорского Русского географического общества. 1872. Т. VIII. С. 5-20; Яна у. // Федченко А.П. Путешествие в Туркестан. М.: Географгиз, 1950. С. 187-384; Яна у. В Кокандском ханстве Объяснительная заметка к карте Кокандского ханства и прилегающих стран // Ўша жойда. Б. 385-398; Письма А.П. Федченко – Туркестанскому генерал-губернатору К.П. Кауфману о своем путешествии по Кокандскому ханству // А.П. Федченко. Сборник документов. Сост. З.И. Агафонова, канд. ист. наук Н.А. Халфин. Вступ. статья канд. геогр. наук А.А. Азатьяна. Ташкент: Госиздат УзССР, 1956. С. 123-146 ва б. (For details on this expedition and its results, see: Fedchenko, A. (1872). [Report on the last journey to the Khanate of Kokand]. Proceedings of the Imperial Russian Geographical Society. Vol. VIII. pp. 5-20; Ibid. // Fedchenko, A. P. (1950). Journey to Turkestan. Moscow: Geografgiz. pp. 187-384; Ibid. In the Khanate of Kokand: Explanatory note to the map of the Khanate of Kokand and adjacent countries. pp. 385-398; Letters of A. P. Fedchenko to the Governor-General of Turkestan K. P. Kaufman about his journey through the Khanate of Kokand // A. P. Fedchenko: Collection of Documents. Compiled by Z. I. Agafonova and N. A. Khalfin. Tashkent: Gosizdat UzSSR, 1956. pp. 123-146, etc.)

Карта Коканского ханства и верховьев Аму-Дарьи на основании существующих сведений, собственных маршрутов и расспросов составил А.П. Федченко. Дополнено и печатано в картографическом заведений Главного Штаба. [Санкт-Петербург], 1872. (Map of the Khanate of Kokand and the Headwaters of the Amu Darya based on existing information, personal routes, and inquiries compiled by A. P. Fedchenko. Supplemented and printed at the Cartographic Establishment of the General Staff. [St. Petersburg], 1872.)

Костенко Л.Ф. Военно-научная экспедиция на Алай и Памир // Военный сборник. 1877. Т. ХХ. № 4. С. 375; Костенко Л. Экспедиция в Алайские горы // Русский инвалид. 1876. № 206, 211, 229, 235, 239, 250; Петерсен В. Из воспоминаний о походе на Алай в 1892 г. // Туркестанские ведомости. 1894. № 90, 91. (Kostenko, L. F. (1877). Military-scientific expedition to the Alay and Pamir. Voenny Sbornik (Military Collection). Vol. XX, No. 4. p. 375; Kostenko, L. Expedition to the Alay Mountains. Russkiy Invalid. 1876. No. 206, 211, 229, 235, 239, 250; Petersen, V. From memoirs of the campaign to the Alay in 1892. Turkestanskie Vedomosti. 1894. No. 90, 91.)

Батафсил у ҳақида қаранг: Басханов М.К. К последнему перевалу: жизнь и странствия Бронислава Громбчевского // Дервиш Гиндукуша: Путевые дневники центральноазиатских экспедиций генерала Б.Л. Громбчевского. – СПб.: Нестор-История, 2015. С. 7-76; Рудницкий А.Ю. Этот грозный Громбчевский… Большая игра на границах империи. СПб.: Алетейя, 2013 ва б. (For more details, see: Baskhanov, M. K. (2015). To the Last Pass: Life and Travels of Bronislav Grombchevsky // The Dervish of the Hindu Kush: Travel Diaries of General B. L. Grombchevsky's Central Asian Expeditions. St. Petersburg: Nestor-Istoriya. pp. 7-76; Rudnitsky, A. Yu. (2013). The Formidable Grombchevsky... The Great Game on the Borders of the Empire. St. Petersburg: Aletheia, etc.)

Постников А.В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – С. 145 (Postnikov, A. V. (2001). The Struggle on the "Roof of the World". p. 145.)

Басханов М.К. Русские военные востоковеды до 1917 года: биобиблиографический словарь. – М.: Восточная литература, 2005. – С. 66. (Baskhanov, M. K. (2005). Russian Military Orientalists before 1917. p. 66.)

Батафсил қаранг: Громбчевский Б.Л. На службе российской. Фрагменты воспоминаний. М.: Научный мир, 2016; Яна у. Путешествия по Центральной Азии. – СПб. : Нестор-История, 2019; Дервиш Гиндукуша: Путевые дневники центральноазиатских экспедиций генерала Б.Л. Громбчевского. – СПб.: Нестор-История, 2015. (For details, see: Grombchevsky, B. L. (2016). In the Russian Service: Fragments of Memoirs. Moscow: Nauchny Mir; Ibid. (2019). Travels in Central Asia. St. Petersburg: Nestor-Istoriya; The Dervish of the Hindu Kush: Travel Diaries of General B. L. Grombchevsky's Central Asian Expeditions. St. Petersburg: Nestor-Istoriya, 2015.)

РИТСА (Россия империяси ташқи сиёсати архиви). 147-фонд, 485-рўйхат, 864-йиғмажилд, 394-400-варақлар. (Archive of the Foreign Policy of the Russian Empire (AVPRI). Fund 147, Inventory 485, File 864, Leaves 394-400.)

Хопкирк П. Большая игра против России: Азиатский синдром / пер. с англ. И. И. Кубицкой. – М.: Рипол Классик, 2004. – С. 382. (Hopkirk, P. (2004). The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia. p. 382.)

Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – С. 162. (Postnikov, A. V. (2001). The Struggle on the “Roof of the World”. p. 162.)

Хопкирк П. Большая игра против России: Азиатский синдром / пер. с англ. И. И. Кубицкой. – М.: Рипол Классик, 2004. – С. 385. (Hopkirk, P. (2004). The Great Game. p. 385.)

Постников А.В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – С. 170. (Postnikov, A. V. (2001). The Struggle on the “Roof of the World”. p. 170.)

Басханов М. К. Русские военные востоковеды до 1917 года: биобиблиографический словарь. – М.: Восточная литература, 2005. – С. 68. (Baskhanov, M. K. (2005). Russian Military Orientalists before 1917. p. 68.)

Постников А.В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – С. 305. (Postnikov, A. V. (2001). The Struggle on the “Roof of the World”. p. 305.)

Батафсил қаранг: Северцов Н.А. Орографический очерк Памирской горной системы // Известия Императорского Русского географического общества. СПб., 1879. Т. XV. С. 1-54; Мушкетов И.В. Отчёт о путешествии в Туркестан и исследованиях в горах Тянь-Шаня и Памира // Известия Императорского Русского географического общества. 1877. Т. 13. С. 1-40; Яна у. Отчёт о геологических исследованиях в Туркестанском крае // Известия Императорского Русского географического общества. 1878. Т. 14. С. 1–52; Ошанин В.Ф. Каратегин и Дарваз // Известия Императорского Русского географического общества. 1887. Т. XVII. С. 21-58; Яна у. На верховьях Мук-су // Известия Императорского Русского географического общества. 1880. Т. XVI. С. 34-59. (For more details, see: Severtsov, N. A. (1879). Orographic sketch of the Pamir mountain system. Proceedings of the Imperial Russian Geographical Society. St. Petersburg. Vol. XV. pp. 1-54; Mushketov, I. V. (1877). Report on a journey to Turkestan and research in the Tien Shan and Pamir mountains. Ibid. Vol. 13. pp. 1-40; Ibid. (1878). Report on geological research in the Turkestan region. Ibid. Vol. 14. pp. 1–52; Oshanin, V. F. (1887). Karategin and Darvaz. Ibid. Vol. XVII. pp. 21-58; Ibid. (1880). On the headwaters of the Muksu. Ibid. Vol. XVI. pp. 34-59.)

Золотницкая Р.Л. По дорогам неведомого Туркестана. К 150-летию со дня рождения Н. А. Северцова. М., 1978. С. 73. (Zolotnitskaya, R. L. (1978). Along the Roads of Unknown Turkestan: On the 150th Anniversary of the Birth of N. A. Severtsov. Moscow. p. 73.)

Мушкетов И.В. Геологическое путешествие на Алай и Памир в 1877 г. // Мушкетов И.В. Собрание сочинений. Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1910. Вып. 1. С. 371. Шунингдек қаранг: ЎзМА. И-276-фонд, 1-рўйхат, 78-йиғмажилд, 3-варақ. (Mushketov, I. V. (1910). Geological journey to the Alay and Pamir in 1877 // Mushketov I.V. Collected Works. St. Petersburg: Printing House of the Imperial Academy of Sciences. Vol. 1. p. 371. See also: National Archives of Uzbekistan (NAUz). Fund I-276, Inventory 1, File 78, Leaf 3.)

Мушкетов И.В. Геологическое путешествие на Алай и Памир в 1877 г. // Мушкетов И.В. Собрание сочинений. Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1910. Вып. 1. С. 375-376. (Mushketov, I. V. (1910). Geological journey to the Alay and Pamir in 1877 // Collected Works. Vol. 1. pp. 375-376.)

Мушкетов И.В. Геологическая экспедиция к озеру Чатыр-куль в 1878 г. // Мушкетов И.В. Собрание сочинений. Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1910. Вып. 1. С. 379-385. (Mushketov, I. V. (1910). Geological expedition to Lake Chatyr-Kul in 1878 // Collected Works. Vol. 1. pp. 379-385.)

Мушкетов И.В. Геологический характер Памира и Алая в связи с Туранскою низменностью // Мушкетов И.В. Собрание сочинений. Санкт-Петербург: Типография Императорской Академии наук, 1910. Вып. 1. С. 405. (Mushketov, I. V. (1910). The geological character of the Pamir and Alay in connection with the Turan Lowland // Collected Works. Vol. 1. p. 405.)

Ошанин В.Ф. На верховьях Муксу // Известия Императорского Русского географического общества. Т. XVI. Санкт-Петербург, 1880. С. 50. (Oshanin, V. F. (1880). On the headwaters of the Muksu. Proceedings of the Imperial Russian Geographical Society. Vol. XVI. St. Petersburg. p. 50.)

Загрузки

##submissions.published##

2026-05-14

##issue.issue##

##section.section##

Статьи