COVID-19 INFEKTSIYASIDAN KEYIN RIVOJLANGAN QANDLI DIABET 1TURI TADQIQOTI: ENDOTELIAL DISFUNKTSIYASI VA OTOIMMÜN KASALLIKMI?
##article.subject##:
post-COVID-19, endoteliya disfunktsiyasi, ICAM-1, VCAM-1, diabetga xos antitanachalar##article.abstract##
Dolzarblik. Endoteliya funksiyasining buzilishi qandli diabet (insult, infarkt) bilan og‘rigan bemorlarda makrososudli asoratlarning rivojlanishida, shuningdek, mikrososudli diabetik asoratlarning rivojlanishida yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Maqsad: COVID-19 infektsiyasini o'tkazib yuborganidan keyin yuzaga kelgan qandli diabet 1 turining xususiyatlarini o‘rganish. Materiallar va usullar: 70 bemorda gemostaz parametrlar, D vitamini darajasi va oshqozon osti bezi beta hujayralariga xos autotanachalar tekshirildi. Natijalar: Bizning kesishgan tadqiqotimizda COVID-19 dan keyin qandli diabet 1 tur (16,7%) va LADA (4,76%) bilan kasallanishning nisbatan yuqori ekanligini aniqladik. Qandli diabet 1 turiga chalingan kattalar asosan ayollar bo‘lib, oilada qandli diabetga moyillik darajasi yuqori edi. Qandli diabet 1 turiga chalingan bemorlarning ko‘pchiligi COVID-19 ni engil o‘tkazgan va COVID-19 ning o'tkir davrida kortikosteroidlar ishlatmagan. Og‘ir yoki engil COVID-19 bilan og‘rigan bemorlar ham diabet rivojlanishi xavfi ostida edi. Yangi aniqlangan qandli diabet bilan og‘rigan barcha bemorlarda D vitamini darajasi past bo‘lgan, ammo O‘zbekistonda yaxshi insolyatsiya mavjudligi ma'lum. Yangi aniqlangan diabet COVID-19 infektsiyasidan keyin 0 oydan 24 oygacha bo‘lgan vaqt ichida qayd etildi. Xulosa: COVID-19 dan keyin qandli diabetga xos ijobiy antitanachalar bilan qandli diabet 1 turining ko‘payishi SARS-CoV-2 tomonidan oshqozon osti bezi orolchalari hujayralari va ularning tarkibiy qismlariga zarar yetkazilishiga va shu bilan birga autoimmun mexanizmlarining faollashishiga dalolat qiladi. COVID-19 dan keyin qandli diabet tashxisi qo‘yilgan oilaviy qandli diabeti bo‘lgan yosh ayollar kasallik turini to‘g‘ri ajratish va insulin bilan o‘z vaqtida davolash uchun qandli diabetga xos antitanachalar tekshiruvini o‘tqazishlari kerak. COVID-19 dan keyin rivojlanadigan 1-tur diabetni yurak-qon tomir kasalliklari va endoteliya disfunktsiyasi bilan bog‘liq kasallik deb hisoblash kerak.
Библиографические ссылки
Alieva AV, Djalilov AA, Khaydarova FA, Alimov AV, Khalilova DZ, Talenova VA, Alimova NU, Aripova MD, Sadikova AS (2023) Factors influencing the severity of COVID-19 course for patients with diabetes mellitus in Tashkent: a retrospective cohort study. Obes and metab 20(2):92-103. https://doi.org/10.14341/omet12801
Alikhanova NM, Akbarov ZS, Ismailov SI (2016) Epidemiological Aspects of Diabetes Mellitus in Tashkent on the Basis of Register Data. Int J Endoc 2(74):111-114. https://doi: 10.22141/2224-0721.2.74.2016.70948
Alieva A (2023) Indicators of Endothelial Dysfunction and the rate of Thrombotic Complications in Patients with Type 2 Diabetes Mellitus at Different Periods After COVID-19. Juvenis Scientia 4(9):35-41. https://doi: 10.32415/jscientia_2023_9_4_35-41
Atkinson MA. (2016) Williams Textbook of Endocrinology (Thirteenth Edition). Chapter 32 - Type 1 Diabetes Mellitus. [ed.] Kenneth S. Polonsky, P. Reed Larsen, Henry M. Kronenberg, Shlomo Melmed. Pp 1451-1483
Bonaventura A, Vecchié A, Dagna L, Martinod K, Dixon DL, Van Tassell BW, Dentali F, Montecucco F, Massberg S, Levi M, Abbate A (2021) Endothelial dysfunction and immunothrombosis as key pathogenic mechanisms in COVID-19. Nature Reviews. Immunology 21:319-329. https://doi: 10.1038/s41577-021-00536-9
Boucher BJ (2011) Vitamin D insufficiency and diabetes risks. Curr Drug Targets 12(1):61-. https://doi: 10.2174/138945011793591653
De Rosa S, Arcidiacono B, Chiefari E, Brunetti A, Indolfi C, Foti DP (2018) Type 2 Diabetes Mellitus and Cardiovascular Disease: Genetic and Epigenetic Links. Front Endocrinol (Lausanne) 17;9:2. https://doi: 10.3389/fendo.2018.00002
Grammatiki M, Karras S, Kotsa K (2019) The role of vitamin D in the pathogenesis and treatment of diabetes mellitus: a narrative review. Hormones (Athens) 18(1):37-48. https://doi: 10.1007/s42000-018-0063-z
IDF Atlas, 10th edition. [Online] 2021. https://diabetesatlas.org/data/en/country/214/uz.html.
. Khaydarova FA, Alieva AV, Berdikulova DM, Alimova NU, Khalilova DZ, Tojieva IM (2022) Structure of mortality among patients with diabetes mellitus in the republic of Uzbekistan during COVID-19 pandemia. Diabetes mellitus 25(4):322-326. https://doi.org/10.14341/DM12786
Leung PS (2016) The Potential Protective Action of Vitamin D in Hepatic Insulin Resistance and Pancreatic Islet Dysfunction in Type 2 Diabetes Mellitus. Nutrients 5;8(3):147 https://doi: 10.3390/nu8030147
Meyer K, Patra T, Vijayamahantesh, Ray R (2021) SARS-CoV-2 Spike Protein Induces Paracrine Senescence and Leukocyte Adhesion in Endothelial Cells. J Virol 10;95(17):e0079421. https://doi: 10.1128/JVI.00794-21
Nordström A, Hadrévi J, Olsson T, Franks PW, Nordström P (2016) Higher Prevalence of Type 2 Diabetes in Men Than in Women Is Associated With Differences in Visceral Fat Mass. J Clin Endocrinol Metab 101(10):3740-3746. https://doi: 10.1210/jc.2016-1915
Tiberti C, Nenna R, Tromba V, Filardi T, Petrarca L, Silvestry F, Fassino V, Montuori M, Mancino E, Lenzi A, Midulla F, Constantino F, Morano S (2023) No effects of COVID-19 on the development of type 1 diabetes autoimmunity and no evidence of an increased frequency of SARS-CoV-2 antibodies in newly diagnosed type 1 diabetes patients relative to healthy subjects. Acta Diabetol 60:1301–1307. https://doi: 10.1007/s00592-023-02152-6
Wu J, Mackie SL, Pujades-Rodriguez M (2020) Glucocorticoid dose-dependent risk of type 2 diabetes in six immune-mediated inflammatory diseases: a population based cohort analysis. BMJ Open Diabetes Research and Care 8:e001220. https://doi:10.1136/bmjdrc-2020-001220
Wrona M, Skrypnik D (2022) New-Onset Diabetes Mellitus, Hypertension, Dyslipidemia as Sequelae of COVID-19 Infection—Systematic Review. Int J Environ Res Public Health. 19, 13280:1-10. https://doi: 10.3390/ijerph192013280
Xie Y, Al-Aly Z (2022) Risks and burdens of incident diabetes in long COVID: a cohort study. The Lancet Diabetes and Endocrinology 10(5):311-321. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(22)00044-4
Zhang T, Mei Q, Zhang Z, et al. Risk for newly diagnosed diabetes after COVID-19: a systematic review and meta-analysis. BMC Med. 2022;20(1):444. [PMCID: PMC9666960] [PubMed: 36380329]
Zhang J, Tecson KM, McCullough PA (2020) Endothelial dysfunction contributes to COVID-19-associated vascular inflammation and coagulopathy. Rev. Cardiovasc 21(3):315–319. https://doi: 10.31083/j.rcm.2020.03.126
Zhang T, Mei Q, Zhang Zh, Walline JH, Liu Y, Zhu H, Zhang Sh (2022) Risk for newly diagnosed diabetes after COVID-19: a systematic review and meta-analysis. BMC Med 20(444):1-10. https://doi: 10.1186/s12916-022-02656-y