AXBOROT TEXNOLOGIYALARI TERMINLARINI O‘ZBEK TILIDA ONTOLOGIK MODELLASHTIRISH
##article.subject##:
axborot texnologiyalari terminologiyasi; xorijiy terminlar; leksikografik moslashuv; terminologik tizimlashtirish; ontologik modellashtirish; giponimik munosabatlar; meronimik munosabatlar; terminlarning semantik xususiyatlari; terminlarning strukturaviy xususiyatlari; transliteratsiya; kalkalash; termin variantliligi; konseptual tizim; ontologik lug‘at##article.abstract##
Mazkur maqolada axborot texnologiyalari (AT) terminlarini o‘zbek tilida ontologik modellashtirish masalasi har tomonlama tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi o‘zbek tilidagi AT terminologiyasining shakllanishini leksikografik tamoyillar asosida baholash hamda ularning konseptual tizimdagi o‘rnini ontologik yondashuv orqali aniqlashdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun tadqiqotda terminlarning o‘zlashtirilish mexanizmlari aniqlanadi, ularning leksikografik manbalarda ifodalanishi o‘rganiladi, semantik va strukturaviy moslashuvi baholanadi hamda giponimiya va meronimiya kabi ontologik munosabatlar tahlil qilinadi.
Metodologiya leksik-semantik tahlil, qiyosiy tahlil, konseptual tahlil va ontologik modellashtirish usullarini o‘z ichiga oladi. Tadqiqot materiali sifatida dasturiy ta’minot, tarmoqlar va ma’lumotlarni boshqarish sohalariga oid tanlangan AT terminlari (masalan, server, ma’lumotlar bazasi, interfeys, protokol, fayrvol, bulutli hisoblash)dan foydalanildi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, terminlarning o‘zlashtirilishi asosan transliteratsiya va qisman kalkalash orqali amalga oshiriladi, biroq izchillik va standartlashuv darajasi yetarli emas. Leksik ta’riflar ko‘pincha tushunchaning konseptual chuqurligini to‘liq aks ettirmaydi, bu esa terminologik tizimda variantlilik va noaniqlikka olib keladi.
Ontologik tahlil esa ierarxik va qism–butun munosabatlari terminlarni yaxlit bilim tizimiga integratsiya qilish imkonini berishini ko‘rsatadi. Tadqiqot xulosasiga ko‘ra, samarali moslashuv leksikografik va ontologik yondashuvlarning integratsiyasini talab qiladi. Bu esa terminologiyani standartlashtirishga, ilmiy muloqotni yaxshilashga hamda strukturaviy terminologik resurslarni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Библиографические ссылки
Abduraxmonova N. (2012). Mashina tarjimasining lingvistik asoslari. – Toshkent: Akademnashr, pp. 154-155 https://www.researchgate.net/publication/341554443_Mashina_tarjimasining_lingvistik_ta' minoti
Abduraxmonova N. (2020). Kompyuter lingvistikasi. Toshkent: Nodirabegim. https://www.researchgate.net/publication/344243113_Kompyuter_lingvistikasi_darslik
Abduraxmonova N. (2020). Mashina tarjimasining lingvistik ta’minoti. Toshkent: Nodirabegim, pp. 186-187. https://www.researchgate.net/publication/341554443_Mashina_tarjimasining_lingvistik_ta' minoti
L’Homme, M.-C. (2020). Lexical semantics for terminology: An introduction. John Benjamins Publishing Company, pp. 45–74.
https://benjamins.com/catalog/tlrp.20
Cabré, M. T. (1999). Terminology: Theory, methods and applications. John Benjamins Publishing Company, pp. 87–128.
https://benjamins.com/catalog/tlrp.1
Newmark, P. (1988). A textbook of translation. Prentice Hall, pp. 98–110. https://archive.org/details/textbookoftransl0000newm
Lyons, J. (1977). Semantics (Vol. 1). Cambridge University Press, pp. 112–118, 245–252. https://books.google.com/books?id=6DJiQgAACAAJ
Cruse, D. A. (2004). Meaning in language: An introduction to semantics and pragmatics (2nd ed.). Oxford University Press, pp. 136–140. https://global.oup.com/academic/product/meaning-in-language-9780199263067
Guarino, N. (1998). Formal ontology in information systems. In N. Guarino (Ed.), Formal ontology in information systems (pp. 5–12). IOS Press. https://www.researchgate.net/publication/220100704
Cimiano, P. (2006). Ontology learning and population from text: Algorithms, evaluation and applications. Springer, pp. 23–49.
https://link.springer.com/book/10.1007/978-0-387-39252-3
Faber, P. (2022). A cognitive linguistics view of terminology and specialized language. De Gruyter, pp. 65–92.
https://doi.org/10.1515/9783110622332
Faber, P., León-Araúz, P., & Reimerink, A. (2020). Linking terminology and knowledge engineering: A new perspective on specialized knowledge representation. Terminology,
(1), 1–23.
https://doi.org/10.1075/term.00037.fab
Kockaert, H. J., & Steurs, F. (Eds.). (2021). Handbook of terminology (Vol. 2). John Benjamins Publishing Company, pp. 55–78.
https://benjamins.com/catalog/hot.2
Grabar, N., Hamon, T., & Zweigenbaum, P. (2024). Terminology and knowledge representation in digital environments. In Proceedings of LREC-COLING 2024 (pp. 364–372).
https://aclanthology.org/2024.lrec-main.364
Zeng, M. L. (2021). Knowledge organization systems (KOS) and ontology: A new perspective. Knowledge Organization, 48(1), 1–14.
https://doi.org/10.5771/0943-7444-2021-1-1
Buitelaar, P., Cimiano, P., & Magnini, B. (2020). Ontology learning from text: Methods, evaluation and applications. Springer, pp. 15–42. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-46720-9
Temmerman, R. (2000). Towards new ways of terminology description: The sociocognitive approach. John Benjamins, pp. 25–60.
https://benjamins.com/catalog/tlrp.3
Bowker, L. (2015). Terminology and specialized language. Routledge, pp. 45–70. https://doi.org/10.4324/9781315717426
Sager, J. C. (1990). A practical course in terminology processing. John Benjamins, pp. 89–120.
https://benjamins.com/catalog/z.44
Wüster, E. (1979). Introduction to the general theory of terminology. Springer, pp. 35–60. https://doi.org/10.1007/978-3-7091-8583-6
Gaudin, F. (2003). Socioterminology: A sociolinguistic approach to terminology. John Benjamins, pp. 70–95.
https://benjamins.com/catalog/tlrp.13
Pearson, J. (1998). Terms in context. John Benjamins, pp. 50–85. https://benjamins.com/catalog/z.86
ISO 704. (2009). Terminology work — Principles and methods. International Organization for Standardization, pp. 1–45.