QIZILQUM HUDUDIDAGI GIDRONIMLAR VA ANTROPOGIDRONIMLARNING ETIMOLOGIK TAHLILI
##article.subject##:
Qizilqum hududi, etimologiya, daryo, koʻl, soy, ariq, buloq, quduq##article.abstract##
Gidronimlar – suv havzalari, daryolar, koʻllar, buloqlar, soylar va boshqa suv obyektlarining nomlari – xalq tarixi, madaniyati va tili bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan noyob lisoniy qatlamdir. Ular faqatgina joy nomlari sifatida emas, balki xalqning maʼnaviy olami, yashash tarzini aks ettiruvchi va avloddan-avlodga yetib kelgan boy madaniy merosning ajralmas qismi sifatida ham qimmatlidir. Gidronimlar orqali qadimiy ajdodlarimizning yashash joylari, tabiatga munosabati, iqtisodiy faoliyati va eʼtiqodi haqida boy maʼlumot olish mumkin. Shu bilan birga, gidronimlar xalqning ijtimoiy hayotidagi oʻzgarishlarni ham aks ettiradi. Ularning bir qismi tarixiy davrlarda oʻzgarib, yangi maʼnolar kasb etgan boʻlsa, baʼzilari ming yillik tarixini saqlab qolgan. Shunday qilib, gidronimlar milliy madaniyat va tarixning ajralmas qismi sifatida oʻzining boy maʼno qatlamlari bilan ahamiyatlidir. Ular ajdodlarimizdan bizgacha yetib kelgan bebaho maʼnaviy va madaniy meros boʻlib, kelajak avlodlarga ularni asrab-avaylash, oʻrganish va rivojlantirish masʼuliyatini yuklaydi. Shu bois, gidronimlarni chuqur oʻrganish va ularning lingvistik hamda tarixiy jihatlarini tahlil qilish nafaqat ilmiy, balki maʼnaviy-maʼrifiy ahamiyatga ham egadir. Shu bois, ushbu maqolada muallif toponimlarning bir turi boʻlgan gidronimlar xalq tarixi bilan bogʻliq boʻlib, milliy tilning, xalq ijtimoiy hayoti, madaniyati va maʼnaviyatining oʻziga xos qirralarini ifoda etuvchi lisoniy qatlam hamda xazina ekanligini yoritib beradi. Shuningdek, joy nomlari singari gidronimlar ham ajdodlarimizdan hozirga qadar yetib kelgan ulkan madaniy-maʼnaviy meros, milliy qadriyatlarning bebaho namunasi ekanligi tahlil qiladi.
Библиографические ссылки
Атаниязов С.М. Толковый словарь географических названий Туркменистана. Ашхабад: Илым, 1980. 303 с.
Абдурахманов Ғ., Рустамов А. Қадимги туркий тил. – Тошкент: Ўқитувчи, 1982. – Б. 77
Арапбаев. Е. Қызылқұм топонимдері мен олардың этимологиясы. 2022, - 205 б.
Авесто (Асқар Маҳкам таржимаси) – Тошкент: “Шарқ”, 2001
Бегалиев Н. Самарканд вилояти гидронимлари (лисоний таҳлил): Филол фанлари номзод. ...дис. автореф. – Самарканд, 1994. – Б. 3.
Бобур, Захириддин Мухаммад. Бобурнома. – Тошкент: “Шарқ”, 2002. – 336 6. –32 б Зарварак.
Дўсимов 3. Хоразм ономастик тизимида авестовий элементлар // Филологик тадқиқотлар / Илмий ишлар тўплами. – Тошкент, 2002. – Б. 39-42.
Древнетюркский словарь / ред. В.М. Наделяев, Д.М. Насилов, Э.Р. Тенишев, А.М. Щербак. Ленинград: Наука, 1969, – С.313.
Гоҳида шўх, гоҳида сокин (Амударё) // Фан ва турмуш. 1985. №12. – Б 13
Ҳасанов Ҳ. Сайёҳ олимлар. – Тошкент: Ўзбекистон, 1981. – 266 б.
Ҳудуд ул-олам / Масъул муҳаррир Мирсодиқ Исҳоқов. – Тошкент: Ўзбекистон, 2007. – 10 б.
Ишаев А. «Қашқа» гидроними // Ўзбек тили ва адабиёти, 1967. №3. – Б. 42.
Жўраев М. Аранжибобо культининг кадимий илдизларига доир // Филологик тадқнқотлар / Илмий ишлар тўплами. – Тошкент, 2002. –Б. 20.
Каримов И. Гидронимы Южного Хорезма // Вестник Каракалп. фил. АН УзССР – Нукус, 1983. №3. – С.38-61
Мингбоеа Н Я. Мирзачул гидронимлари // Ўзбек тили ва адабиёти, 1987. №2. – Б.50-54
Максимова А.Г., Мерщиев М.С., Вайнберг Б.И., Левина Л.И. Древности Чардары. (Археологические исследования в зоне Чардаринского водохранилища). Алма-Ата: Наука, – С.7.
Мурзаев Э.М. Очерки топонимики. – Mосква: Мысль, I974. – C.112.
Нафасов Т. Норин гидроними // Ўзбек тили ва адабиёти, 1968. № 6. – Б. 43
Набиев А. Тошкент ариқлари // Фан ва турмуш, 1970. №11. – Б.27.
Никонов В.А. Краткий топонимический словарь. – Москва: Мысль, 1966. – С.402
Номинханов Ц.Д. Монгольские элементы в этнонимике и топонимике Узбекской ССР/ Записки: Калмыцкий научно-исслед. ин-т языка, литературы и истории при Совете Министров Калм.АССШ. – Элиста, 1962. – С.270.
Охунов Н. Топонимлар ва уларнинг номланиш хусусиятлари. – Тошкент: Фан, 1989. – Б.5.
Охунов Н. Антропотопонимлар ва уларнинг ясалиши //Тил ва адабиёт таъпими. 2005. №1. – Б.92
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: Давлат илмий нашриёти, 2005. – 11-ж. – Б. 381.
Ўзбек тили изоҳли луғати. – М.: Рус тили, 1981. – Б.153.
Плиний Старший Естественная история Книга II Вып.3.Сборник статей. Наука, Москва, 2007. С. – 287-366.
Qorayev S . Toponimika. – Toshkent: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2006. – B. 58
Қораев С. Географик номлар маъноси. – Тошкент: Ўзбекистон,1978. – Б.ІІІ.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі.т. 2, – Алматы: Ғылым, 1961. – Б. 22
В.В.Радлов, Опыт словаря тюркских наречий. T.Ι. – Санкт-Петербург: Императорской Академии Наук, 1893. – С.303.
Сағдуллаев А. Қадимги Ўзбекистон илк ёзма манбаларда. – Тошкент: Ўкитувчи, 1996. – Б. 43.
Сафаева Э., Шойимордонов И. Ўзбекистон халқлари тарихини ўқитишда ўлкашунослик материалларидан фойдаланиш. – Тошкент: Ўқитувчи, 1993. – Б. 24.
Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. – М.: Наука, 1974. – С.188.
Шарипов X. Итокар гидроними // Ўзбек тили ва адабиёти, 1972. №1. – Б. 6. 18 Нафасов Т. Ширкент топоними // Ўзбек тили ва адабиёти, 1968. № 2. – Б. 6.
Тиллаева М.Б. Хоразм ономастикаси тиэимининг тарихий - лисоний тадқиқи. (“Авесто” ономастикасига қиёслаш асосида):Фил.фан.номзод. дис. …автореф. – Тошкент, 2006, – 266 б.
Узбекско-русский словарь. – М.: Госиздат иностранных и национальных словарей, 1959. – С.299
Улуқов Н. Ўзбек тили гидронимларининг тарихий-лисоний тадқиқи: ДДА. – Тошкент, 2010. – Б .28
Хожиев А. Лингвистик терминларнинг изоҳли луғати. – Тошкент: Ўқитувчи, 1985. – Б. 10.
Хофиз Таниш ал-Бухорий. А6дулланома (“Шарафномайи шоҳий”). – Тошкент: “Шарқ”, 1999. 1 к. – 416 б
Xudoyberganov R.Y. va boshq. Oʻzbеkiston joy nomlarining izohli lugʻati. – Toshkent: Donishmand ziyosi, 2022. – B.31.
