“BADAYIʼ AL-BIDAYA” BY ʼALI SHĪR NAVĀʼĪ – THE FIRST WORTHY TURKIC RESPONSE TO THE PERSIAN CLASSICAL TRADITION OF DIVANS
Keywords:
ʼAli Shīr Navāʼī, Badāyiʼ al-bidāya, manuscript, divan, the traditions of divans, dibacha, genre, ghazal, tarjiʼ-bandAbstract
The appearance of the first divan of ʼAli Shīr Navāʼī (1441-1501) under the title Badāyiʼ al-bidāya was a special event in the history of Turkic literature, because it embodied the birth of a new structural composition of Turkic divan composition. Badāyiʼ al-bidāya contains samples of Navoiʼs adolescent and youthful lyrics, being his early divan, collected by his own hand and, according to the author himself, which became the fruit of his close attention.
The beginning of this divan with a ghazal containing the verse ʼAšraqat min aksi šamsi-l-kaʼsi anvāru-l-hudāʼ, which is of great philosophical significance, and the presence of the verse ʼKetür saqïy, ul may-ki, ṣubḥi alastʼ as an independent work, are the perfect theme for the divan he found.
In the history of the Turkic divan, the tradition of producing an appendix in the form of an introduction begins precisely with ʼBadaiʼ al-bidayaʼ. On the basis of a comparative analysis of the contents of the new sacred sources of ʼBadaiʼ al-bidayaʼ with its earlier versions, certain conclusions can be drawn about the composition of this divan.
Many works have been written about the ʼBadaiʼ al-bidayahʼ and its written sources. In this article, the divan ʼBadaiʼ al-Bidayaʼ is studied as a unique phenomenon of Turkic literature in comparison with other divans created in parallel.
References
Ali Şîr Nevâyî. Bedâyiüʼl-bidâye. Hazırlayan: Vahit Türk, Jabbor Eshonkul. İstanbul: “Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı”, 2023. – 1072 s.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Boku nusxasi. Ozarbayjon BA Qoʻlyozmalar instututi, № 3010 889/1484 y.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Istanbul nusxasi. Turkiya, Sulaymoniya, Ayasofya № 3981. – Hirot, 889/1484-1485 y. Koʻchiruvchi: Sultonali Mashhadiy.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” London nusxasi. Britaniya muzeyi, № 401. 887/1482-83 y.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Mashhad nusxasi. Kitobxona-yi Oston-i Qudsi Razaviy, № 4783. Jumodi I 896/1491 y. mart–aprel. Koʻchiruvchi: Darvesh Muhammad Toqiy.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Parij nusxasi. Fransiya milliy kutubxonasi, № 746. 885/1480-81 y.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Tehron nusxasi. Islom shoʻro majlisi kutubxonasi, № 14197 888 y., safar ойи /1483 y., mart-aprel.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Tehron-2 nusxasi. Eron milliy kutubxonasi, № 1082924. 906/1500-1501 y.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Toshkent nusxasi. OʻzR FA AdM, № 216. – Hirot, 891/1486 y. Koʻchiruvchi: Ali ibn Nur.
Alisher Navoiy. Kulliyot. Toʻpqopi kutubxonasi, Revan fondi: № 808. – Hirot, 901/1496–1497. Koʻchiruvchi: Darvesh Muhammad Toqiy.
Birnbaum E. Ottoman Turkish and Chaghatay literature. An Early 16th Century Manuscript of Navaʼis Divan in Ottoman Orthography // Central Asiatic Journal. 1976, XX. – P. 157-190.
Boltabayev S. Navoiy devonining shoir hayotligida koʻchirilgan yangi topilgan nusxasi haqida // Alisher Navoiy va Sharq Renessansi (xalqaro simpozium materiallari). – Toshkent, 2022. – B. 438-466.
Eckmann J. Nevaiʼnin ilk divanları üzerine // Türk dili araştirmalari yilliği. Belleten, 13. – Ankara. 1970. – S. 253-262.
Juraboyev O. Kitabet Sanatının Bir Örneği Olarak Ali Şir Nevayiʼnin "Bedayiüʼl-Bidaye" Divanının Taşkent Nüshası. // Uluslararası Beşeri Bilimler ve Sanat Dergisi. Cilt/Volume:1. – Bolu, 2020. – S. 14-27.
Levend A. Türkiye kitapliklarindaki Nevai Yazmalari // Türk dili araştirmalari yilliği. Belleten. – Ankara, 1958. – S.127-209.
Madaliyeva O. Alisher Navoiy “Badoyiʼ ul-bidoya” devoni va uning qoʻlyozmalari // Professor Hamid Sulaymon nomidagi yosh matnshunoslarning ilmiy-amaliy respublika konferensiyasi materiallari toʻplami. – Toshkent: «Yosh avlod matbaa», 2023.– B. 6-11.
Madaliyeva O. Alisher Navoiy “Badoyiʼ ul-bidoya” devonining Mashhad qoʻlyozmasi // Alisher Navoiy va XXI nomli xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. – Toshkent – Boku: «Zebo print», 2023. – B. 209-218.
Madaliyeva O. Alisher Navoiy “Badoyiʼ ul-bidoya” devonining oʻrganilish tarixi // Alisher Navoiy va XXI nomli xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. – Toshkent – Bursa: «Zebo print», 2023. – B. 400-408.
Subtelny M. Mir ʼAli Shir Nawaʼi // Encyclopedie de lʼIslam. 2e edition, vol. VII. – Leiden–Paris: «Brill», 1993. – P. 90-93
Abdugʻafurov A. «Badoeʼ ul-bidoya»ning tuzilish sanasi // Oʻzbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 1989. № 4. – B. 3-9.
Abdugʻafurov A. «Xazoyin ul-maoniy» jumboqlari (birinchi maqola) // Oʻzbek tili va adabiyoti. № 4-6. – Toshkent, 1994. – B. 9-16.
Abdugʻafurov A. «Xazoyin ul-maoniy» jumboqlari (ikkinchi maqola) // Oʻzbek tili va adabiyoti. № 1. – Toshkent, 1995. – B. 10-18.
Abdugʻafurov A. «Xazoyin ul-maoniy» jumboqlari (uchinchi maqola) // Oʻzbek tili va adabiyoti. № 6. – Toshkent, 1998. – B. 3-10.
Abdugʻafurov A. «Xazoyin ul-maoniy» jumboqlari // Oʻzbek tili va adabiyoti. № 5. – Toshkent, 2000. – B. 3-11.
Abu Rayhon Beruniy. Hindiston. Tanlangan asarlar. II tom. – Toshkent, “Oʻzbekiston”, 2022. – 624 b.
Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. Tekstni tuzuvchi: Sh.Sharipov. MAT. Yigirma tomlik, birinchi tom. – Toshkent: Fan, 1987. – 689 b.
Alisher Navoiy. Ilk devon. 1466 yili koʻchirilgan qoʻlyozmaning faksimile nashri. Nashrga tayyorlovchi: H. Sulaymon. Toshkent: «Fan», 1968.
Alisher Navoiy. Muhokamat ul-lugʻatayn. Fransiya milliy kutubxonasi. № Supl. Turc. 317. Koʻchiruvchi: Ali Hijroniy (Q.Sodiqov nashriga ilova qilingan faksimiledan foydalanildi).
Alisher Navoiy. Muhokamatu-l-lugʻatayn. Q.Sodiqov tahlili, tabdili va talqini ostida. – Toshkent: “Akademnashr”, 2017. – 128 b.
Alisher Navoiy. Oqquyunli muxlislar devoni. 1471 yili koʻchirilgan qoʻlyozmaning faksimile nashri. Nashrga tayyorlovchi: A.Erkinov. – Tokyo: «Research Institute for languages and cultures of Asia and Africa», 2015.
Alisher Navoiy. Farhod va Shirin. OʻzR FAShI, № 5018. 889/1484 y.
Alisher Navoiy. Xazoyinul maʼoniy – Gʻaroyibus-sigʻar. Qiyosiy matnni tuzuvchi, soʻzboshi va ilovalar muallifi: H.Sulaymonov. Toʻrt tomlik. Birinchi tom. – Toshkent: Fan, 1987. – 833 b.
Volin S. «Opisanie rukopisey proizvedeniy Navoi v leningradskix sobraniyax» // Alisher Navai. Pod red. K. Borovkova. – Moskva–Leningrad: «Izdatelstvo AN SSSR». 1946. – S. 203-235.
Joʻraboev O. Navoiy asarlari qoʻlyozma va matnlarini oʻrganishning baʼzi masalalari // Alisher Navoiy va XXI asr. – Toshkent, 2016. – B. 32-38.
Imomnazarov M. XXI asr. Alisher Navoiy lirik merosi matnshunosligi muammolari. – Toshkent, 2021. – 64 b.
Imomnazarov M. XXI asr: Alisher Navoiy lirik merosi matnshunosligi muammolari. – Toshkent: «Donishmand ziyosi», 2021. – 207 b.
Imomnazarov M. Alisher Navoiy lirik merosi matnshunosligining dolzarb masalalari // Alisher Navoiy va XXI asr. – Toshkent: «Tamaddun», 2017. – B. 6-10.
Imomnazarov M. Musulmon mintaqa madaniyati rivojida «majoz tariqi» bosqiqchi. 2-kitob. Alisher Navoiy. – Toshkent: «Mumtoz soʻz», 2022. – 510 b.
Imomnazarov M. Uch devon muqoyasasi (Alisher Navoiy sheʼriyati lirik janrlar xronologiyasiga doir) // Alisher Navoiy va XXI asr. – Toshkent: «Turon iqbol», 2018 –B. 12-17.
Kudelin A.B. Alisher Navoi –rodonachalnik uzbekskoy literaturы (K 575-letiyu so dnya rojdeniya)// Izvestiya RAN. Seriya literaturы i yazыka.2016, tom 75, No4. C. 5-11.
Kudelin A.B. Alisher Navoiy – oʻzbek adabiyoti asoschisi (Navoiy tavalludining 575 yilligiga). Journal of Central Asian Renaissance. 2021, Special Issue 1, pp. 33-41.
Madalieva O. Alisher Navoiy devonlari qoʻlyozmalarining tarkibiy-qiyosiy tadqiqi. – Toshkent: «Donishmand ziyosi», 2021. – 679 b.
Nagieva J. Bakinskie rukopisi Alishera Navoi. – Baku: «Elm», 1986. – 136 s.
Ramazonov N. Alisher Navoiyda “tahrirni tahrir” // Oʻzbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2006/1. – B. 17-23.
Ramazonov N. Yana “tahrirni tahrir” masalasi xususida // // Oʻzbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2007/1. – B. 78-89.
Salohiy D. “Badoeʼ ul-bidoya” malohati. – Toshkent: “Fan”, 2004. – 204 b.
Salohiy D. Tahlil va talqin masʼuliyati // Oʻzbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2006/1. – B. 74-78.
Семенов А. Описание персидских, арабских и турецких рукописей. – Ташкент: «Издательство среднеазиатского государтвенного университета». 1935. – 88 с.
Сулейманов Х. Текстологическое исследование лирики Алишера Навои / В трех томах / том первый. – Ташкент–Москва, 1955-1961. – С. 415.
Sirojiddinov Sh., Erkinov A. Kirish // Alisher Navoiy – Qomusiy lugʻat. 1-jild. – Toshkent: «Sharq» – B. 8-30.
Sodiqov Q. Matnshunoslik va manbashunoslik asoslari. – Toshkent, 2017. – 216 b.
Toutant M. Taqlid obrazi sharqshunoslik koʻzgusida // Journal of Central Asian Renaissance. 2021, Special Issue 1, pp. 42-59.
Turdialiev A., Erkinov A. «Badoyi al-bidoya”ning Navoiy davrida koʻchirilgan va yangi aniqlangan sanali oltinchi qoʻlyozmasi (Sultonali Mashhadiy, Hirot, 889/1484-1485 yil) // Alisher Navoiy va XXI asr. – Toshkent: «Turon iqbol», 2018 –B. 57-62.
Hayitmetov A. Navoiy lirikasi. – Toshkent: «Fan», 1961. – 294 b.
Hakimov M. Navoiy asarlari qoʻlyozmalarining tavsifi. – Toshkent: «Fan», 1983. – B. 199.
Erkinov A. «Badoyi al-bidoya”ning Navoiy davrida koʻchirilgan va yangi aniqlangan sanali beshinchi qoʻlyozmasi (888 yil, safar oyi/1483 yil, mart-aprel) // Alisher Navoiy va XXI asr. – Toshkent: «Turon iqbol», 2018. –B. 51-57.
Erkinov A. V.V.Bartold nega Navoiyni tarjimon va taqlidchi deb hisobladi? // Alisher Navoiy va Sharq renessansi (xalqaro simpozium materiallari). – Toshkent, 2022. – B. 132-158.
Erkinov A. Mustaqilligimizning 31 yilligiga munosib tuhfa: Alisher Navoiy “Badoyi ul-bidoya”sining sakkizinchi nusxasi aniqlandi. Mustaqilligimizning 31 yilligiga munosib tuhfa: Alisher Navoiy “Badoyi ul-bidoya”sining sakkizinchi nusxasi aniqlandi (uza.uz).
