«БАДАЙИʼ АЛ-БИДАЙА» АЛИШЕРА НАВОИ – ПЕРВЫЙ ДОСТОЙНЫЙ ТЮРКСКИЙ ОТКЛИК НА КЛАССИЧЕСКУЮ ТРАДИЦИЮ ПЕРСОЯЗЫЧНЫХ ДИВАНОВ
Ключевые слова:
Алишер Навои, «Бадайиʼ ал-бидайа», рукопись, диван, традиции создания диванов, дибача, жанр, газель, тарджиʼ-бандАннотация
Появление первого дивана ʼАлишера Навои (1441–1501) под названием «Бадайиʼ ал-бидайа» стало особым событием в истории тюркской литературы, потому как олицетворяло собой зарождение новой структурной композиции тюркского диваносложения. «Бадайи ал-бидайа» содержит образцы отроческой и юношеской лирики Навои, представляя его ранний диван, собранный им собственноручно и, по выражению самого автора, ставшего плодом его пристального внимания.
Начало этого девана с газели со стихом «Ašraqat min aksi šamsi-l-kaʼsi anvāru-l-hudā“, несущим большой философский смысл, а также наличие в нем стиха „Ketür saqïy, ul may-ki, ṣubḥi alast“ как самостоятельного произведения, являются прекрасной темой составленного девана.
В истории тюркского дивана традиция создания приложения в виде вступления начинается именно с «Бадаиʼ ал-бидая». Определенные выводы о составе этого дивана можно сделать на основе сравнительного анализа содержания новых священных источников «Бадаиʼ ал-бидая» с его предыдущими вариантами.
О диване «Бадаиʼ ал-бидая» и его письменных источниках написано немало работ. В данной статье диван «Бадаиʼ ал-бидая» исследуется как уникальное явление тюркской литературы в сравнении с другими диванами, создававшимися параллельно.
Библиографические ссылки
Ali Şîr Nevâyî. Bedâyiüʼl-bidâye. Hazırlayan: Vahit Türk, Jabbor Eshonkul. İstanbul: “Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı”, 2023. – 1072 s.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Boku nusxasi. Ozarbayjon BA Qoʻlyozmalar instututi, № 3010 889/1484 y.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Istanbul nusxasi. Turkiya, Sulaymoniya, Ayasofya № 3981. – Hirot, 889/1484-1485 y. Koʻchiruvchi: Sultonali Mashhadiy.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” London nusxasi. Britaniya muzeyi, № 401. 887/1482-83 y.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Mashhad nusxasi. Kitobxona-yi Oston-i Qudsi Razaviy, № 4783. Jumodi I 896/1491 y. mart–aprel. Koʻchiruvchi: Darvesh Muhammad Toqiy.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Parij nusxasi. Fransiya milliy kutubxonasi, № 746. 885/1480-81 y.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Tehron nusxasi. Islom shoʻro majlisi kutubxonasi, № 14197 888 y., safar ойи /1483 y., mart-aprel.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Tehron-2 nusxasi. Eron milliy kutubxonasi, № 1082924. 906/1500-1501 y.
Alisher Navoiy. “Badoyiʼ ul-bidoya” Toshkent nusxasi. OʻzR FA AdM, № 216. – Hirot, 891/1486 y. Koʻchiruvchi: Ali ibn Nur.
Alisher Navoiy. Kulliyot. Toʻpqopi kutubxonasi, Revan fondi: № 808. – Hirot, 901/1496–1497. Koʻchiruvchi: Darvesh Muhammad Toqiy.
Birnbaum E. Ottoman Turkish and Chaghatay literature. An Early 16th Century Manuscript of Navaʼis Divan in Ottoman Orthography // Central Asiatic Journal. 1976, XX. – P. 157-190.
Boltabayev S. Navoiy devonining shoir hayotligida koʻchirilgan yangi topilgan nusxasi haqida // Alisher Navoiy va Sharq Renessansi (xalqaro simpozium materiallari). – Toshkent, 2022. – B. 438-466.
Eckmann J. Nevaiʼnin ilk divanları üzerine // Türk dili araştirmalari yilliği. Belleten, 13. – Ankara. 1970. – S. 253-262.
Juraboyev O. Kitabet Sanatının Bir Örneği Olarak Ali Şir Nevayiʼnin "Bedayiüʼl-Bidaye" Divanının Taşkent Nüshası. // Uluslararası Beşeri Bilimler ve Sanat Dergisi. Cilt/Volume:1. – Bolu, 2020. – S. 14-27.
Levend A. Türkiye kitapliklarindaki Nevai Yazmalari // Türk dili araştirmalari yilliği. Belleten. – Ankara, 1958. – S.127-209.
Madaliyeva O. Alisher Navoiy “Badoyiʼ ul-bidoya” devoni va uning qoʻlyozmalari // Professor Hamid Sulaymon nomidagi yosh matnshunoslarning ilmiy-amaliy respublika konferensiyasi materiallari toʻplami. – Toshkent: «Yosh avlod matbaa», 2023.– B. 6-11.
Madaliyeva O. Alisher Navoiy “Badoyiʼ ul-bidoya” devonining Mashhad qoʻlyozmasi // Alisher Navoiy va XXI nomli xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. – Toshkent – Boku: «Zebo print», 2023. – B. 209-218.
Madaliyeva O. Alisher Navoiy “Badoyiʼ ul-bidoya” devonining oʻrganilish tarixi // Alisher Navoiy va XXI nomli xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. – Toshkent – Bursa: «Zebo print», 2023. – B. 400-408.
Subtelny M. Mir ʼAli Shir Nawaʼi // Encyclopedie de lʼIslam. 2e edition, vol. VII. – Leiden–Paris: «Brill», 1993. – P. 90-93
Abdugʻafurov A. «Badoeʼ ul-bidoya»ning tuzilish sanasi // Oʻzbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 1989. № 4. – B. 3-9.
Abdugʻafurov A. «Xazoyin ul-maoniy» jumboqlari (birinchi maqola) // Oʻzbek tili va adabiyoti. № 4-6. – Toshkent, 1994. – B. 9-16.
Abdugʻafurov A. «Xazoyin ul-maoniy» jumboqlari (ikkinchi maqola) // Oʻzbek tili va adabiyoti. № 1. – Toshkent, 1995. – B. 10-18.
Abdugʻafurov A. «Xazoyin ul-maoniy» jumboqlari (uchinchi maqola) // Oʻzbek tili va adabiyoti. № 6. – Toshkent, 1998. – B. 3-10.
Abdugʻafurov A. «Xazoyin ul-maoniy» jumboqlari // Oʻzbek tili va adabiyoti. № 5. – Toshkent, 2000. – B. 3-11.
Abu Rayhon Beruniy. Hindiston. Tanlangan asarlar. II tom. – Toshkent, “Oʻzbekiston”, 2022. – 624 b.
Alisher Navoiy. Badoyiʼ ul-bidoya. Tekstni tuzuvchi: Sh.Sharipov. MAT. Yigirma tomlik, birinchi tom. – Toshkent: Fan, 1987. – 689 b.
Alisher Navoiy. Ilk devon. 1466 yili koʻchirilgan qoʻlyozmaning faksimile nashri. Nashrga tayyorlovchi: H. Sulaymon. Toshkent: «Fan», 1968.
Alisher Navoiy. Muhokamat ul-lugʻatayn. Fransiya milliy kutubxonasi. № Supl. Turc. 317. Koʻchiruvchi: Ali Hijroniy (Q.Sodiqov nashriga ilova qilingan faksimiledan foydalanildi).
Alisher Navoiy. Muhokamatu-l-lugʻatayn. Q.Sodiqov tahlili, tabdili va talqini ostida. – Toshkent: “Akademnashr”, 2017. – 128 b.
Alisher Navoiy. Oqquyunli muxlislar devoni. 1471 yili koʻchirilgan qoʻlyozmaning faksimile nashri. Nashrga tayyorlovchi: A.Erkinov. – Tokyo: «Research Institute for languages and cultures of Asia and Africa», 2015.
Alisher Navoiy. Farhod va Shirin. OʻzR FAShI, № 5018. 889/1484 y.
Alisher Navoiy. Xazoyinul maʼoniy – Gʻaroyibus-sigʻar. Qiyosiy matnni tuzuvchi, soʻzboshi va ilovalar muallifi: H.Sulaymonov. Toʻrt tomlik. Birinchi tom. – Toshkent: Fan, 1987. – 833 b.
Volin S. «Opisanie rukopisey proizvedeniy Navoi v leningradskix sobraniyax» // Alisher Navai. Pod red. K. Borovkova. – Moskva–Leningrad: «Izdatelstvo AN SSSR». 1946. – S. 203-235.
Joʻraboev O. Navoiy asarlari qoʻlyozma va matnlarini oʻrganishning baʼzi masalalari // Alisher Navoiy va XXI asr. – Toshkent, 2016. – B. 32-38.
Imomnazarov M. XXI asr. Alisher Navoiy lirik merosi matnshunosligi muammolari. – Toshkent, 2021. – 64 b.
Imomnazarov M. XXI asr: Alisher Navoiy lirik merosi matnshunosligi muammolari. – Toshkent: «Donishmand ziyosi», 2021. – 207 b.
Imomnazarov M. Alisher Navoiy lirik merosi matnshunosligining dolzarb masalalari // Alisher Navoiy va XXI asr. – Toshkent: «Tamaddun», 2017. – B. 6-10.
Imomnazarov M. Musulmon mintaqa madaniyati rivojida «majoz tariqi» bosqiqchi. 2-kitob. Alisher Navoiy. – Toshkent: «Mumtoz soʻz», 2022. – 510 b.
Imomnazarov M. Uch devon muqoyasasi (Alisher Navoiy sheʼriyati lirik janrlar xronologiyasiga doir) // Alisher Navoiy va XXI asr. – Toshkent: «Turon iqbol», 2018 –B. 12-17.
Kudelin A.B. Alisher Navoi –rodonachalnik uzbekskoy literaturы (K 575-letiyu so dnya rojdeniya)// Izvestiya RAN. Seriya literaturы i yazыka.2016, tom 75, No4. C. 5-11.
Kudelin A.B. Alisher Navoiy – oʻzbek adabiyoti asoschisi (Navoiy tavalludining 575 yilligiga). Journal of Central Asian Renaissance. 2021, Special Issue 1, pp. 33-41.
Madalieva O. Alisher Navoiy devonlari qoʻlyozmalarining tarkibiy-qiyosiy tadqiqi. – Toshkent: «Donishmand ziyosi», 2021. – 679 b.
Nagieva J. Bakinskie rukopisi Alishera Navoi. – Baku: «Elm», 1986. – 136 s.
Ramazonov N. Alisher Navoiyda “tahrirni tahrir” // Oʻzbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2006/1. – B. 17-23.
Ramazonov N. Yana “tahrirni tahrir” masalasi xususida // // Oʻzbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2007/1. – B. 78-89.
Salohiy D. “Badoeʼ ul-bidoya” malohati. – Toshkent: “Fan”, 2004. – 204 b.
Salohiy D. Tahlil va talqin masʼuliyati // Oʻzbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2006/1. – B. 74-78.
Семенов А. Описание персидских, арабских и турецких рукописей. – Ташкент: «Издательство среднеазиатского государтвенного университета». 1935. – 88 с.
Сулейманов Х. Текстологическое исследование лирики Алишера Навои / В трех томах / том первый. – Ташкент–Москва, 1955-1961. – С. 415.
Sirojiddinov Sh., Erkinov A. Kirish // Alisher Navoiy – Qomusiy lugʻat. 1-jild. – Toshkent: «Sharq» – B. 8-30.
Sodiqov Q. Matnshunoslik va manbashunoslik asoslari. – Toshkent, 2017. – 216 b.
Toutant M. Taqlid obrazi sharqshunoslik koʻzgusida // Journal of Central Asian Renaissance. 2021, Special Issue 1, pp. 42-59.
Turdialiev A., Erkinov A. «Badoyi al-bidoya”ning Navoiy davrida koʻchirilgan va yangi aniqlangan sanali oltinchi qoʻlyozmasi (Sultonali Mashhadiy, Hirot, 889/1484-1485 yil) // Alisher Navoiy va XXI asr. – Toshkent: «Turon iqbol», 2018 –B. 57-62.
Hayitmetov A. Navoiy lirikasi. – Toshkent: «Fan», 1961. – 294 b.
Hakimov M. Navoiy asarlari qoʻlyozmalarining tavsifi. – Toshkent: «Fan», 1983. – B. 199.
Erkinov A. «Badoyi al-bidoya”ning Navoiy davrida koʻchirilgan va yangi aniqlangan sanali beshinchi qoʻlyozmasi (888 yil, safar oyi/1483 yil, mart-aprel) // Alisher Navoiy va XXI asr. – Toshkent: «Turon iqbol», 2018. –B. 51-57.
Erkinov A. V.V.Bartold nega Navoiyni tarjimon va taqlidchi deb hisobladi? // Alisher Navoiy va Sharq renessansi (xalqaro simpozium materiallari). – Toshkent, 2022. – B. 132-158.
Erkinov A. Mustaqilligimizning 31 yilligiga munosib tuhfa: Alisher Navoiy “Badoyi ul-bidoya”sining sakkizinchi nusxasi aniqlandi. Mustaqilligimizning 31 yilligiga munosib tuhfa: Alisher Navoiy “Badoyi ul-bidoya”sining sakkizinchi nusxasi aniqlandi (uza.uz).
