KARDIOEMBOLIK INSULTDA ERTA KLINIK VA BIOLOGIK MARKERLARNING QISQA MUDDATLI FUNKSIONAL NATIJALARGA TA’SIRI

##article.abstract##

Ishemik insultning klinik podtiplari doirasida kardioembolik shakl alohida o‘rin tutadi. Ushbu fenotip — eng ko‘p uchrovchi (15%-30% gacha) ishemik insult podtiplaridan bo‘lib, tromboembolik xosilaning yurak bo‘shlig’i strukturalari yoki ritm o‘zgarishlari fonida shakllanib, miya qon tomirlarida to‘satdan obturatsiyalanishiga olib kelishi bilan xarakterlanadi. Kardioembolik subtipi xalqaro miqyosda keng o‘rganilgan bo‘lsa-da, ushbu yo‘nalishning ayrim klinik, patobiologik va genetik jihatlari xanuzgacha dolzarb bo‘lib qolmoqda. MMP-9 (−1562 C/T) va MMP-12 (−82 A/G) genlari polimorfizmlarining kardioembolik insult og‘irligi va klinik kechishi bilan bog‘liqligini aniqlash insult biologiyasi bo‘yicha Markaziy Osiyo populyatsiyasiga xos bo‘lgan mahalliy ilmiy ma’lumotlar bazasini kengaytirdi.

Tadqiqot maqsadi: Kardioembolik insultning klinik-demografik, laborator va genetik hususiyatlarini o‘rganish, xususan MMP- 9 1562 C\T, MMP-12 -82A\G genlari polimorfizmlari, yallig’lanish indekslari, hamda koagulyatsion ko‘rsatkichlarning insult og’irligi va klinik natijalariga ta’sirini baholash.

Tadqiqot materiali va usullar: Mazkur ilmiy tadqiqot kardioembolik insult (KEI) ning klinik kechishi, yallig‘lanish jarayonining biologik markerlari hamda MMP-9 va MMP-12 gen polimorfizmlarining insult og‘irlik darajasiga ta’sirini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, bir markazli, hududiy populyatsiyani aks ettiruvchi, prospektiv klinik-genetik tadqiqot sifatida amalga oshirildi. Tadqiqot ishi Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti klinikasi bazasidagi intensiv nevrologiya, terapiya reanimatsiya va nevrologiya bo‘limlariga tashrif buyurgan jami 196 nafar o‘tkir ishemik insult bilan yotqizilgan bemorlar jalb qilindi. TOAST tasnifi bo‘yicha ularning 97 nafari kardioembolik (KEI) va 99 nafari aterotrombotik (ATI) insult turi sifatida baholandi. Tadqiqotning ilk kunida hamma bemorlarda NLI, TYaI va LMN – yallig’lanish biomarkerlarini baholash uchun qonning umumiy tahlilidagi leykotsitar formula ko‘rsatkichlaridan foydalanildi. Barcha bemorlardan genetik tadqiqot o‘tkazish uchun yozma rozilik olindi. Molekulyar-genetik tahlil uchun biologik material sifatida periferik venoz qon namunalaridan foydalanildi.

Natijalar. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘rganilgan populyatsiyada kardioembolik insult aterotrombotik insultga nisbatan klinik jihatdan og‘irroq kechishi bilan tavsiflanadi. KEI guruhida NIHSS bo‘yicha og‘ir daraja (≥24 ball) yuqori ulushda qayd etilib, dinamik kuzatuv davomida (1-kun, 7-kun, 3-oy) nevrologik defitsit va funksional cheklanish darajasi NIHSS hamda mRankin shkalalari bo‘yicha barqaror yuqori saqlanib qoldi (p<0,01). ROC-tahlil NIHSS (1-sutka) ko‘rsatkichining letal oqibatni bashoratlashdagi yuqori diskriminatsion qobiliyatini tasdiqladi (AUC=0,917), bu kardioembolik insultning “og‘ir klinik fenotip” sifatida shakllanishini ko‘rsatadi. Molekulyar-genetik tahlillar MMP-12 rs2276109 (−82A/G) polimorfizmining kardioembolik insult bilan ishonchli assotsiatsiyaga ega ekanligini ko‘rsatdi: A alleliga ega shaxslarda ushbu kohortada KEI rivojlanish ehtimoli taxminan ikki barobar yuqori bo‘ldi (OR≈2,1). Univariat tahlilda AG+GG genotiplari letal oqibatga nisbatan himoyalovchi ta’sir ko‘rsatdi (OR=0,31; p<0,01), AA genotipi esa yuqori xavf bilan bog‘liq variant sifatida baholandi. MMP-9 rs3918242 polimorfizmi mazkur tanlanmada mustaqil prognostik marker sifatida ahamiyat ko‘rsatmadi. Yallig‘lanish indekslari (NLI, TYaI, TLI) va gemostaz tizimi ko‘rsatkichlari KEI guruhida yuqori bo’ldi (p<0,001).

Xulosa. KEI guruhida NIHSS bo‘yicha og‘ir daraja (≥24 ball) yuqori ulushda qayd etildi. Klinik (NIHSS, mRankin), laborator (yallig‘lanish va koagulyatsiya markerlari) hamda genetik omillarni birlashtirgan integrativ diagnostik-prognostik model ishlab chiqildi. Genetik yuk indeksi (GBS) oshishi bilan letal oqibat xavfining bosqichma-bosqich ortishi aniqlandi: yuqori genetik yuk (GBS ≥3) past yuk bilan solishtirilganda exitus ehtimolini 2,77 barobar oshirdi. Mazkur yondashuv kardioembolik insultli bemorlarni past, o‘rta va yuqori xavf guruhlariga erta stratifikatsiya qilish, individual prognozni aniqlash hamda shaxsiylashtirilgan davolash va kuzatuv taktikasini tanlash uchun ilmiy-amaliy asos yaratadi.