ИСТОРИЯ ФОРМИРОВАНИЯ И НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ЖЕНСКИХ ОРГАНИЗАЦИЙ
Ключевые слова:
женщины, организации, права женщин, гендерное равенство, общество, положение женщинАннотация
В данной статье проанализирована история формирования женских организаций, факторы, которые привели к их возникновению, история женского движения, структура женских организаций в Узбекистане, а также их цели и задачи. Научно обосновано, что формирование женских организаций является важным этапом в истории борьбы за права женщин и гендерное равенство. На основе исторических примеров показано, что эти организации играют значительную роль в достижении многих позитивных изменений в жизни общества и активно работают по улучшению положения женщин во всем мире.
Библиографические ссылки
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining “2030-yilga qadar Oʻzbekiston Respublikasida gender tenglikka erishish strategiyasini tasdiqlash haqida”gi qarori, 28.05.2021 yildagi SQ-297-IV-son// https://lex.uz/docs/-5466673
Зиёев Ҳ. Тарих-ўтмиш ва келажак кўзгуси. – Тошкент: Ғофур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат наширёти, 2000. – Б.273.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасининг давлат ва ижтимоий қурилишида хотин-қизларнинг ролини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 1995 йил 2 мартдаги № ПФ-1084-сон Фармони// https://lex.uz/docs/181343; 1998 йил қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасида хотин-қизлар аҳволини яхшилаш бўйича миллий ҳаракат дастури”, Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Хотин-қизларнинг ижтимоий муҳофазасини кучайтиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги 1999 йил 17 мартдаги № ПФ-2246 Фармони // https://lex.uz/docs/212762?twolang=true; Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Ўта зарарли ва ўта оғир меҳнат шароитларида ишлаётган аёлларнинг даромадига имтиёзли солиқ солиш тўғрисида”ги 1999 йил 17 мартдаги № 117 сонли Қарори// https://www.lex.uz/ru/docs/279136?twolang=true; Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг “Хотин-қизларга қўшимча имтиёзлар тўғрисида”ги 1999 йил 14 апрелдаги №760-1 сонли Қонуни// https://lex.uz/docs/10550; 2004 йил 25 майдаги “Ўзбекистон Хотин-қизлар қўмитаси фаолиятини қўллаб- қувватлаш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-3434 сонли Фармон //https://lex.uz/ru/docs/214651; 2004 йил 29 июндаги Вазирлар Маҳкамасининг “Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2004 йил 25 майдаги “Ўзбекистон Хотин- қизлар қўмитаси фаолиятини қўллаб-қувватлаш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” ПФ-3434-сонли Фармони ижросини таъминлаш чора-тадбирлари дастури тўғрисида”ги 299-сон қарори//https://lex.uz/ru/docs/337355; Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Хотин-қизларнинг ижтимоий муҳофазасини кучайтиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” 1999 йил 17 мартдаги пф-2246-сон Фармонини ўз кучини йўқотган деб ҳисоблаш ҳақида” ПФ-4245-сон/Фармони, 30.09.2010//https://lex.uz/docs/-1687443
Mustaqil O‘zbekiston Respublikasining 1992 yil 8 dekabr va uning yangi tahrirdagi Konstitusiya esa 2023 yil 30 aprel kuni o‘tkazilgan O‘zbekiston Respublikasi referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilingan//https://lex.uz/docs/-6445145.
Здpaвoмыслoвa А. Исследoвaния женщин и гендеpных исследoвaния нa зaпaде и в Poссии. Мoнoгpaфия. – Мocквa: Издaтельствo Пpoгpесс, 1999. – 237 с.; Гoлoд С. Семья и бpaк: истopия и сoциoлoгический aнaлиз. – Мocквa: Издaтельствo Петpoпoлис, 1998. – 159 с.; Хвoстoв В. Психoлoгия женщин, Paвнoпpaвие женщин. – Мocквa: Издaтельствo Пpoгpесс, 1994, – 168 с.; Вopoнинa O.Феминизм и гендеpнoе paвенствo. – Мocквa: Издaтельствo Эдитopиaл, 2003. – 320 с.; Пoленинa С. Пpaвa женщин в системе пpaв челoвекa: междунapoдный и нaциoнaльный aспект. – Мocквa: Издaтельствo Эслaн, 2000. – 223 с.; Aндpеевa Н. Женщины и oбществo: Дис.Сoц.-филoс. aспект: Дис. … кaнд. фил. нaук. – Стaвpoпoль, 1995. – 150 с.
Окорочкова Т. С. Деятельность женотделов партийных комитетов в 1919—1929 гг.: (к 70- летию создания) // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 8 : История. 1990. № 1. – С. 14—22. Её же. Окорочкова Т.C. Женский труд в промьшленности СССР в годы НЭПа // Социологические исследования. 1999. № 9. – С. 93-100.
Дорохина О.В. Партийно-государственная идеологая социалистических преобразований семьи в послереволюционной России. Вестник МГУ, Социология. 1996. № 2, - С. 7S-87; она же. Семейная политика государства как объект исследования //Вестник МГУ. Сер. 18. 1997. № 2. – С. 118-132; она же. Исследование политики государства в отношении семьи // Семья в России. 1997, № 2. – С. 17-23; она же. Раннее советское брачно-семейное законодательство: мифы и реалии И Вестник МГУ. Сер, 18, 1998. N» 4. – С. 138-154.
Аракелова М.П. Ликвидация неграмотности среди женского населения в первой половине 20-х гг. //Социс. 1994. № 3, С. 75-78
Paternalistik siyosat – bu xotin-qizlarga nisbatan davlat proteksionizmi siyosatidir. Siyosat bu turining asosiy qismlari quyidagilardan iborat: xotin-qizlar va erkaklarning teng huquqli yuridik ijtimoiy mavqeiga erishish; xotin-qizlarning jamoat ishlab chiqarishida keng ishtirok etishi, ayol kishining uchta rolni: ishchi, ona va uy bekasi vazifalarini baravar bajarishi uchun sharoitlarni yaratish; farzand tug‘ilishi va uni parvarishlash munosabati bilan imtiyozlar, nafaqalar, ta’tillar berish, ayollar mehnatidan foydalanishni cheklash va x.z.lar bilan ayollarni ijtimoiy himoyalash tizimini tashkil etish//«Гендер муносабатлар назарияси ва амалиётига кириш». © Ўзбекистон Республикаси Хотин-Қизлар Қўмитаси, 2007. © Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Ривожланиш Дастури, 2007. © Швейцариянинг Ўзбекистондаги Элчихонасининг Гендер Дастури, 2007. – Б.247; “Otaliqqa oluvchi” degan ma’noni bildiradi.
Айвазова С.Г. Женское движение в России: традиция и современностъ // Общественные науки и современность. 1995. № 2. – С. 121-130; Айвазова С.Г. К истории феминизма // Общественные науки и современность. 1992. № 6. – С. 153-168; Айвазова С.Г. Гендерное равенство в контексте прав человека. – Москва: Эслан, 2001 – 80 с; Айвазова С. Г. Русские женщины в лабиринте равноправия : очерки полит. теории и истории.М. : РИК Русанова, 1998. 408 с.
Sovet Rossiyasida (1917-1991) ayollarning mavqei o'ziga xos gender tartibi - rasmiy va norasmiy qoidalarga muvofiq tashkil etilgan jinslar o'rtasidagi ijtimoiy munosabatlar tizimi bilan belgilandi. Bu tartib davlat tomonidan tuzilgan va joriy qilingan, shuning uchun uni etokratik deb atash mumkin (fransuzchadan olingan).
Здравомыслоиа Е., Темкина А. Советский этакратический гендерный порядок // Социальная история. Ежегодник 2003. Женская гендерная история / Под ред. Н. Пушкаревой. М., 2003. – С. 436-453.
Татьяна Щурко «Худжум»: женская эмансипация в период ранних советских «экспериментов» в Советской Киргизии (1918-1930 гг.) 25.04.2015 г.http://www.art-initiatives.org/ru/tags/tatyana-shchurko 04/25/2015 http://www.art-initiatives.org/ru/tags/tatyana- shchurko)
Мухаббатова Г. Вклад женщин в проведение культурных преобразований в Республике Таджикистан:1924-1941 гг.: диссертация ... доктора исторических наук : 07.00.09. –Душанбе, 2004. 144-с.// https://www.dissercat.com/content/vklad-zhenshchin-v-provedenie-kulturnykh-preobrazovanii-v-respublike-tadzhikistan-1924-1941-
Зикриеева М. Историография проблемы женщин Таджикистана: диссертация ... доктора исторических наук: 07.00.09. – Душанбе, 2002.- 350 с.// https://www.dissercat.com/content/istoriografiya-problemy-zhenshchin-tadzhikistana
Касымова Д.Б., Абдуллабекова А.М. Женщины. Историография. Советская власть. Традиции. Эмансипация.(Особенности решения «Женского вопроса» в традиционных обществах средней Азии и Казахстана в западной историографии). Вестник КазНПУ. - Алматы , 2015.
Eka Darbaidze, Tamila Niparishvili's "The Status of Women in the Soviet Union"// https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/JGPS/article/view/8291
Сафаева С. Аёллар масаласи: умумижтимоий ва миллий жиҳатлар. – Тошкент: Ўзбекистон, 2003. – Б.24
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis Senatining 20-yalpi majlisidagi nutqi//https://pm.gov.uz/oz/lists/view/423;Prezident ishtirokida Oliy Majlis Senatining yalpi majlisi bo‘lib o‘tdi. 21.06.2019//https://president.uz/oz/lists/view/ 2675
Қаранг: Г.Бок. История, история женщин, история полов//Гендер тадқиқоти асослари курси хрестоматияси. –Тошкент: Ўзбекистон, 2003. –Б. 367
Гендер тадқиқоти асослари курси хрестоматияси. –Тошкент: Ўзбекистон, 2003. –Б.371
Гендер тадқиқоти асослари курси хрестоматияси. –Тошкент: Ўзбекистон, 2003. –Б. 367
Feminizm (fransuzcha “feministe”, lotincha “femina” – ayol) – soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, ayollarning jamiyatda kamsitilishlardan ozod boʻlishini targʻib qiluvchi va ularning huquqlari hamda burchlarini ijtimoiy voqealar mahsuli sifatida tadqiq etuvchi oqimdir. Bu oqim ayniqsa, Fransiya burjua inqilobi davrida shakllangan va xotin-qizlarning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy hamda madaniy sohalarda erkaklar bilan teng huquqli boʻlishlari uchun kurashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan. Ya’ni feminizm - gender tengligiga erishish va hayotning barcha jabhalarida ayollarni kamsitishga barham berishga qaratilgan mafkura va ijtimoiy harakat. Tadqiqotchilarning fikricha “feminizm” atamasini fransuz faylasufi Sharl Furye kiritgan. “Feminizm” va “feminist” soʻzlari Fransiya va Gollandiyada 1872-yilda, Buyuk Britaniyada 1890-yillarda va AQSHda 1910-yilda paydo boʻlishni boshlagan. Ingliz tilining Oksford lugʻati “feminist” soʻzi 1852-yildan, “feminism” soʻzi esa 1895-yildan ishlatilishni boshlagan deb koʻrsatadi.
Meri Uolstonkraft (1759-yil 27-aprel, London – 1797-yil 10-sentabr, London) 18-asrda yashagan britaniyalik yozuvchi va faylasuf boʻlib, “Ayollar huquqlarini himoya qilish” (1792) essesi bilan mashhur bo'lgan. U ayollar erkaklardan kam emasligini ta’kidlab, ayollarning ma'lumot olishini targʻib qiladi, ayollarga ham erkaklar qatori oqilona mavjudotlar sifatida qaralishini taklif qiladi va aqlga asoslangan ijtimoiy tartibni tasavvur qiladi.
John Stuart Mill (1806–1873): Mashhur faylasuf, iqtisodchi va siyosatshunos. U "Ayollarning boʻysunishi" asarini yozgan va ayollar saylov huquqi, taʼlim olish huquqi va jamiyatda toʻliq tenglikka erishishi kerakligini himoya qilgan, bu esa uni liberal feminizmning asoschilaridan biriga aylantirgan.
Интерсекциональность (от англ. intersection — пересечение)- irq, jins, sinf zulm va kamsitishning turli shakllarining oʻzaro ta’sirini, shuningdek, ularning shaxslar va guruhlarga jami ta’sirini tavsiflovchi tushuncha boʻlib, bu atama 1989 yilda amerikalik huquqshunos, feminist va faol Kimberle Krenshou tomonidan irq yoki jinsga alohida e'tibor qaratilishi sababli qora tanli ayollarning tajribasi qanday e'tibordan chetda qolganligini tushuntirish uchun kiritilgan.
Сафаева С. Аёллар масаласи: умумижтимоий ва миллий жиҳатлар. – Тошкент: Ўзбекистон, 2003. –B. 33
Мэри Уолстонкрафт – лучшие книги. Подробнее на livelib.ru: https://www.livelib.ru/author/337352/top-meri-uolstonkraft
Konvent (oliy qonun chiqaruvchi va ijrochi organ). Fransiya XVIII asr.
Ҳусейнова А. Фуқаролик жамиятини шакллантирish жараёнида аёллар фаоллигини оширish муаммолари (ижтимоий-фалсафий таҳлил).: Фалсафа фанлари док ... дисс. – Тошкент, 2010. – Б.61.
Shamsiyeva M.X. Gender tenglik. Buxoro Davlat Universiteti ilmiy axboroti. G’G’2015. №1. -B.125-126.
Милль, Джон Стюарт (1806-1873). О подчинении женщины / / Соч. Дж. Ст. Милля; Пер. с англ. под ред. и с предисл. Г.Е. Благосветлова. — Санкт-Петербург : тип. А. Моригеровского, 1869. - XVI, 304 с. : 17.// https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003579312/
Гендер муносабатлар назарияси ва амалиётига кириш. – Тошкент: Ўзбекистон Республикаси Хотин-Қизлар Қўмитаси, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Ривожланиш Дастури, Швейцариянинг Ўзбекистондаги Элчихонасининг Гендер Дастури, 2007. – Б.89.
Бебель A. Женщина и социализм. – Москва: Госполитиздат, 1959. – 269 с.
Radikal oqim (nigilistlar) — bu olamning, ayniqsa insoniyatning obyektiv maʼno va qiymati yoʻq deb hisoblaydigan falsafiy oqim boʻlib, ular obyektiv axloq, oliy maqsad va ilohiy kuchlarning mavjudligini rad etishadi, asosiy qadriyatlarni tan olmaydilar. “Nigilizm” soʻzi lotincha "nihil" (hech nima) soʻzidan kelib chiqqan va bu oqimning mohiyatini bildiradi// https://uz.wikipedia.org/wiki/Nigilizm.
Гендер муносабатлар назарияси ва амалиётига кириш. – Тошкент: Ўзбекистон Республикаси Хотин-Қизлар Қўмитаси, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Ривожланиш Дастури, Швейцариянинг Ўзбекистондаги Элчихонасининг Гендер Дастури, 2007. – Б.92.
Россияда xотин-қизлар ҳаракати тарихи тўғрисида қаранг, масалан: Юкина И. И. Женское движение в России: ценз пола и суфражизм // Гендерная реконструкция политических систем / Ред.-сост. Н. М. Степанова, Е. В. Кочкина. СПб.: Алетейя, 2004. с. 300 – 319// http://www.owl.ru/win/books/genderpolicy/yukina.htm
Гендер муносабатлар назарияси ва амалиётига кириш. – Тошкент: Ўзбекистон Республикаси Хотин-Қизлар Қўмитаси, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Ривожланиш Дастури, Швейцариянинг Ўзбекистондаги Элчихонасининг Гендер Дастури, 2007. – Б.94.
Россияда xотин-қизлар ҳаракати тарихи тўғрисида қаранг, масалан: Юкина И. И. Женское движение в России: ценз пола и суфражизм // Гендерная реконструкция политических систем / Ред.-сост. Н. М. Степанова, Е. В. Кочкина. СПб.: Алетейя, 2004. с. 300 – 319// http://www.owl.ru/win/books/genderpolicy/yukina.htm
Sovet Ittifoqidagi ayollar huquqlari.https://history-maps.com/uz/story/History-of-the-Soviet-Union/event/ Womens-rights-in-the-Soviet-Union
OʻzMA, Р-25-jamgʻarma, 1- roʻyxat, 613-ish, 48-varaq.
Alice Erh-Soon Tay, The Status of women in the Soviet Union, The American Journal of Comparative Law, Vol. 20 No., Oxford University Press, 1972.
Попова О. Д. БОРЬБА ЗА ОБЩЕПИТ: РОЛЬ СИСТЕМЫ ПРОПАГАНДЫ В СОЗДАНИИ НОВОГО ОБРАЗА ЖИЗНИ В ГОДЫ ПЕРВОЙ ПЯТИЛЕТКИ// ИСТОРИЯ: ФАКТЫ И СИМВОЛЫ № 1 (30), 2022- 44с.; О задачах женского рабочего движения в Советской республике: Речь на IV Московской общегородской беспартийной конференции работниц автор В.И.Ленин (1870–1924). Дата создания: 23 сентября 1919, опубл.: 25 сентября 1919. Источник: Ленин, В. И. Полное собрание сочинений. – 5-е изд. – М.: Политиздат, 1974. – Т. 39. Июнь - декабрь 1919. – С. 198-205. // https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E _%D0%B7% D0%B0% D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%85_%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5_(%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD)
Sovet Ittifoqidagi ayollar huquqlari.https://history-maps.com/uz/story/History-of-the-Soviet-Union/event/Womens-rights-in-the-Soviet-Union
Ўзбекистоннинг янги тарихи. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. Иккинчи китоб. –Тошкент: Шарқ, 2000. – Б.375; Абдуллаева Я.А. Қорақалпоғистон хотин-қизлари:Кеча ва бугун. XIX асрнинг охири ва XX аср. –Т.: Ижод дунёси. 2004. – Б.52.
Султонова Э. Аёл давлатнинг ривожланиш стратегиясида (глобал муаммо сифатида). Монография. Ғ Тошкент: ЖИДУ, 2005. – Б. 118.
Аминова Р.Х. Октябрь и решение женского вопроса в Узбекистане. – Ташкент: Фан, 1975. – С.53.
Аминова Р.Х. Октябрь и решение женского вопроса в Узбекистане. – Ташкент: Фан, 1975. – С.53.
Turk Sovet partiya maktabi 1919-yil iyul oyida Turkiston oʻlka partiya qo'mitasi qoshida Markaziy turk partiya va sovet ishchilari maktabi sifatida tashkil etilgan. Keyinchalik, 1921-yil sentyabrdan 1922-yil fevralgacha u Ishchi va dehqonlar kommunistik universitetiga (RKKU) aylantirildi. Maktab Turkiston mintaqasidagi turkiy xalqlar vakillari orasidan yetakchi partiya va sovet kadrlarini tayyorlash uchun markaziy o'quv muassasasi sifatida tashkil etilgan.
Dastlab Markaziy Sovet ishlari maktabi deb nomlangan u Markaziy turk partiya va sovet ishchilari maktabi deb o'zgartirildi. Asosiy maqsad Markaziy Osiyoning Sovet respublikalarida partiya va hukumat ishlari uchun mahalliy kadrlarni o'qitish va mafkuraviy tayyorlash edi. Bunday partiya maktablari KPSSning umumiy partiya ta'limi tizimining bir qismi bo'lib, marksizm-leninizmni yoyish va kommunistik mafkuraga sadoqatni ta'minlashga qaratilgan edi. Keyinchalik SSSRdagi partiya maktablari tizimi mintaqaviy darajadan tortib, butun mamlakat uchun kadrlar tayyorlaydigan Moskvadagi KPSS Markaziy qo'mitasi qoshidagi Oliy partiya maktabigacha bo'lgan turli darajalarni o'z ichiga olgan// https://centrasia.org/cnt2.php?st=1417725244.
Bu ibora V.Leninning 1918-yilda boʻlib oʻtgan Birinchi Butunrossiya Ishchi ayollar kongressida aytilgan mashhur bayonotidir. Unda ayollarning inqilobiy kurash va ijtimoiy-siyosiy hayotda faol ishtiroki inqilobning muvaffaqiyati va uning yutuqlarini mustahkamlash uchun hal qiluvchi omil ekanligi ta’kidlangan// https://kprf.ru/dep/ gosduma/ activities/ 163651.html#:~:text= %D0%90%20%D0%9B%D0%B5%D0 %BD%D0%B8%D0%BD %20% D0%B5% D1%89%D1%91%20%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8C% D1%88%D0%B5% 2C%20%D0%B2% 201918 % 20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%2C,%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%B0 %20%D0%B2% D1%81 %D0%B5%D1%85%20%D0%BE%D1%81 %D0%B2%D0%BE%D0 %B1%D0%BE% D0% B4% D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9%20%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BE%2C%20%D1%87%D1%82%D0%BE%20%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%85.
Bolsheviklar (ruscha “koʻpchilik” degan maʼnosi) – 1903-yildan Rossiya sotsial-demokratik ishchi partiyasi (RSDRP) tarkibida V.Lenin boshchiligidagi siyosiy oqim, 1903-yilda RSDRPning II syezdida partiya rahbariyatiga oʻtkazilgan saylovlarda Lenin tarafdorlari koʻpchilik ovoz olganidan keyin “bolsheviklar” (koʻpchilik) deb atala boshlangan, muxoliflari esa “mensheviklar” (ozchilik) deyilgan. Keyinchalik esa 1917-yilgi Oktyabr inqilobini amalga oshirgan kommunistik siyosiy partiya (RSDRP(b), keyinchalik Kommunistik partiya) aʼzolari boʻlib, ular Rossiyada hokimiyatni egallab, sovet ittifoqining asosini tashkil etishgan va mamlakatda totalitar rejim oʻrnatganlar//https://uz.wikipedia.org/wiki/Bolsheviklar.
Suffragettes (frantsuzcha “saylov huquqi” degan ma’noni anglatadi) ayollarga saylov huquqini berish harakatining ishtirokchilari edi. Suffragetlar ham siyosiy va iqtisodiy hayotda umuman ayollarni kamsitishga qarshi edilar. Ular kurashni radikal harakatlar orqali olib borish mumkinligiga ishonishdi. Bu atama, xususan, 1903 yilda Emmeline Pankhurst tomonidan asos solingan faqat ayollar uchun harakat boʻlgan Britaniya Ayollar Ijtimoiy va Siyosiy Ittifoqi (WSPU) a’zolariga tegishli// Holton, Sandra Stanley (Ноябрь 2011). Challenging Masculinism: personal history and microhistory in feminist studies of the women's suffrage movement. Women’s History Review.20(5): (829–841), 832.doi:10.1080/09612025.2011.622533
Гендер муносабатлар назарияси ва амалиётига кириш. – Тошкент: Ўзбекистон Республикаси Хотин-Қизлар Қўмитаси, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Ривожланиш Дастури, Швейцариянинг Ўзбекистондаги Элчихонасининг Гендер Дастури, 2007. – Б.95.
Гендер муносабатлар назарияси ва амалиётига кириш. – Тошкент: Ўзбекистон Республикаси Хотин-Қизлар Қўмитаси, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Ривожланиш Дастури, Швейцариянинг Ўзбекистондаги Элчихонасининг Гендер Дастури, 2007. – Б.95-96.
Sultonova A. Yangi O‘zbekistonda ayollar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha xalqaro harakatning tarixiy taraqqiyoti//file:///C:/Users/User/Downloads/yangi-o-zbekistonda-ayollar-huquqlarini-himoya-qilish-bo-yicha-xalqaro-harakatning-tarixiy-taraqqiyoti.pdf
Султонова Э. Аёл давлатнинг ривожланиш стратегиясида (глобал муаммо сифатида). Монография. Ғ Тошкент: ЖИДУ, 2005. – Б. 111,116.
Xotin-qizlar ahvoli boʻyicha I Umumjahon konferensiyasi (1975, Mexiko); Xotin-qizlar ahvoli boʻyicha II Umumjahon konferensiyasi (1980, Kopengagen); Xotin-qizlar ahvoli boʻyicha III Umumjahon konferensiyasi (1985, Nayrobi).
Madaniy-tarixiy relyativizm - teng huquqli qadriyatlar tizimlarining ko‘p sonliligi.
Саидов А. Аёлларнинг ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг халқаро ва миллий тизимлари. ХХI аср бўсағасида Ўзбекистон аёлларининг ижтимоий салоҳиятини оширишга кўмаклашиш имконияти (симпозиум материаллари).-Тошкент: Ўзбекистон Республикаси “Ижтимоий фикр” жамоатчилик фикрини ўрганиш маркази. 1999. – Б.80-81.
Аёл: ҳуқуқи ва эркинликлари. Тансиқбоева Г. ва бошқ. – Тошкент: Адолат, 2002. – Б. 142.
Саидов А. Аёлларнинг ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг халқаро ва миллий тизимлари. ХХI аср бўсағасида Ўзбекистон аёлларининг ижтимоий салоҳиятини оширишга кўмаклашиш имконияти (симпозиум материаллари).-Тошкент: Ўзбекистон Республикаси “Ижтимоий фикр” жамоатчилик фикрини ўрганиш маркази. 1999. – Б.80-81.
1975-yilgi Mexiko konferensiyasi (Xalqaro xotin-qizlar yili konferensiyasi) BMT tomonidan tashkil etilgan ayollar huquqlariga bagʻishlangan birinchi jahon anjumani boʻlib, 19-iyundan 2-iyulgacha boʻlib oʻtgan. Konferensiya gender tengligi, rivojlanish va tinchlikni ta’minlash, ayollarni kamsitishga chek qoʻyish hamda ularning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi rolini oshirishni asosiy maqsad qilgan. Konferensiya tavsiyasiga koʻra, BMT 1976-1985-yillarni “Ayollar oʻn yilligi: tenglik, taraqqiyot va tinchlik” deb e’lon qildi. Mexiko deklaratsiyasida ayollar va erkaklar tengligini ta’minlash boʻyicha global majburiyatlarni belgilab beruvchi hujjat qabul qilindi. Ayollar integratsiyasini rivojlantirish va kamsitishga barham berish boʻyicha jahon hamjamiyati uchun aniq yoʻnalishlar ishlab chiqildi. 1975-yilni Xalqaro xotin-qizlar yili deb e’lon qilish doirasida dunyo miqyosida ayollar muammolariga e’tibor qaratildi. Ushbu konferensiya ayollar huquqlari boʻyicha global muloqotni boshlab berdi va keyingi yillarda qabul qilingan muhim xalqaro konvensiyalarga asos boʻldi//https://uz.wikipedia.org/wiki/Xalqaro_xotin-qizlar_yili#:~:text=Tillar %20*%20Hausa.%20*%20Igbo.%20*%20%E1%B1%A5%E1%B1%9F%E1%B1%B1%E1%B1%9B%E1%B1%9F%E1%B1%B2%E1%B1%A4%20Kiswahili.
Daniyaning Kopengagen shahrida ayollar konferensiyalari tarixda asosan ikki muhim voqea bilan bogʻliq: 1910-yilda Germaniyalik sotsialist Klara Setkin tashabbusi bilan Xalqaro xotin-qizlar kuni (8-mart) belgilangan birinchi sotsialistik konferensiya va 1980-yilda BMT tomonidan tashkil etilgan II Butunjahon ayollar konferensiyasi. Unda ayollarning ta’lim, sog'liqni saqlash va bandlik sohasidagi teng huquqlilik masalalari muhokama qilingan. Bu konferensiyalar ayollarning ijtimoiy-siyosiy hayotdagi o'rnini mustahkamlash va gender tengligini targʻib qilishda tarixiy ahamiyatga ega, deb yozadi//https://uz.wikipedia.org/wiki/Xalqaro_xotin-qizlar_kuni
1985-yil 15–26-iyul kunlari Keniya poytaxti Nayrobida bo‘lib o‘tgan III Butunjahon ayollar konferensiyasi BMT tomonidan ayollar ahvolini baholash va "gender tengligi" tushunchasiga yangicha mazmun berishda muhim qadam bo‘ldi. Konferensiya ayollarning taraqqiyot jarayonidagi rolini oshirish, huquqiy tenglikni ta'minlash va istiqboldagi harakatlar strategiyasini belgilab berdi. 1975-1985-yillar — "BMTning Ayollar o‘n yilligi" yakunlarini tahlil qilish va erishilgan natijalari baholandi. Gender tengligi faqat huquqiy tushuncha (diskriminatsiyani yo‘qotish) emas, balki ayollarning taraqqiyot jarayonida nafaqat iste’molchi, balki faol ishtirokchi ekanligi tan olindi."Ayollar ahvolini yaxshilash bo‘yicha istiqboldagi Nayrobi strategiyalari" qabul qilindi, bu ayollar huquqlari bo‘yicha xalqaro miqyosdagi muhim hujjatlardan biriga aylandi. Ushbu konferensiya ayollar huquqlarini himoya qilish, ularning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy faolligini oshirishga qaratilgan dunyo hamjamiyatining muhim xalqaro anjumani hisoblanadi//Ne’matova N. Ayollar huquqlarini xalqaro-huquqiy himoya qilish. Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation. Vol.1 №4 (2023). November
1995-yil 4-15-sentyabr kunlari Pekinda boʻlib oʻtgan BMTning IV Jahon ayollar konferensiyasi gender tengligi va ayollar huquqlarini kengaytirish boʻyicha eng muhim tarixiy anjuman hisoblanadi. Unda 189 ta hukumat vakillari ishtirok etib, ayollar holatini yaxshilashga qaratilgan Pekin Deklaratsiyasi va Harakatlar platformasini qabul qilgan. Konferensiya ayollar huquqlari umuminsoniy huquqlarning ajralmas qismi ekanligini tasdiqladi. Xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy faolligini oshirish, zoʻravonlikka barham berish kabi 12 ta asosiy sohada 2025-yilgacha boʻlgan eng progressiv reja ishlab chiqildi ( ayollar va kambagʻallik, taʼlim, sogʻliqni saqlash, zoʻravonlik, iqtisodiyot, qaror qabul qilishda ishtirok etish va boshqa sohalardagi muammolarni hal etish belgilandi. Pekin konferensiyasi dunyo miqyosida gender tengligi uchun kurashda tub burilish yasadi va xotin-qizlarning jamiyatdagi oʻrnini mustahkamlashga qaratilgan global majburiyatlarni kuchaytirdi//Fourth World Conference on Women: Beijing, 1995. https://archive.unescwa.org/sub-site/fourth-world-conference-women-beijing-1995
Тўйчиева Г. Аёл ва сиёсат. – Toшкент: Фуқаролик таълими ва тадқиқотлар миллий маркази, 2004. –Б.19.
DEVAW (inglizcha:Ayollarga nisbatan zoʻravonlikni bartaraf etish toʻgʻrisidagi deklaratsiya) 1993-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) rezolyutsiyasi boʻlib, ayollarga nisbatan zoʻravonlik va zoʻravonlikni bartaraf etishga qaratilgan. BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1993-yil 20-dekabrdagi 48/104 rezolyutsiyasida ovoz berishsiz qabul qilingan. Umuman olganda, rezolyutsiya 1979-yilda qabul qilingan Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham berish toʻgʻrisidagi xalqaro konvensiyani (CEDAW) hamda Vena deklaratsiyasi va Harakat dasturini toʻldiradi va mustahkamlaydi.
Саидов А. Аёлларнинг ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг халқаро ва миллий тизимлари. ХХI аср бўсағасида Ўзбекистон аёлларининг ижтимоий салоҳиятини оширишга кўмаклашиш имконияти (симпозиум материаллари).-Тошкент: Ўзбекистон Республикаси “Ижтимоий фикр” жамоатчилик фикрини ўрганиш маркази. 1999.Б.82.
Mirabal opa-singillar sifatida tanilgan Patria, Minerva va Mariya Terezalar 1930-yildan 1961-yilgacha Dominikan Respublikasini boshqargan Rafael Trujillo diktaturasiga qarshi kurash olib borishgan. 1960-yili opa-singil Miraballarning diktaturaga qarshi kurashi butun mamlakat boʻylab keng tarqalib ketadi. Uch opa-singil va ularning haydovchisi Rufino de la Kruz 1960-yil 25-noyabr kuni diktaturaga qarshi muxolifligi sababli Trujillo tomonidan yollangan hukumat politsiyasi tarafidan toʻxtatiladi. Yollangan politsiyachilar opa-singillarga avval tajovuz qilishadi, kaltaklashadi va boʻgʻib oʻldirishadi. Qotillikdan keyin jasadlar voqeani maxfiy qolishi uchun mashinaga solinadi va baxtsiz hodisaga oʻxshab koʻrinishi uchun jarlikdan uloqtirib yuboriladi. Fojia Trujilloga qarashli hukumat gazetasi “El Caribe” tomonidan avtohalokat sifatida jamoatchilikka maʼlum qilinadi. Biroq, Trujilloning bu urinishi muvaffaqiyatsizlik bilan tugaydi. Opa-singillar tomonidan asos solingan Clandestine (Yashirin) harakati opa-singillarning oʻldirilishidan bir yil oʻtib, diktaturani agʻdarilishida muhim rol oʻynaydi. 1981-yilning 25-noyabr kuni Lotin Amerikasining ayollar qurultoyi Dominikada bo'lib o'tadi. Qurultoy bu kunni ayollarga nisbatan zoʻravonlikka qarshi birdamlik kuni deb e'lon qiladi. Bu qaror BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1999 yilda xalqaro “Ayollarga nisbatan zoʻravonlikka barham berish kuni” qilib belgilanadi.
Ўзбекистонда хотин-қизлар ҳуқуқларини таъминлашнинг ташкилий-ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш. – Тошкент: Mega Basim босмахонаси, 2008. – Б.5.
Gender tadqiqotlari asoslari kursi xrestomatiyasi. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2003. – B.7.
Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 2-sentyabrdagi “Xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish toʻg‘risida”gi OʻRQ-561-son// https://lex.uz/uz/docs/-4494709
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining “2030-yilga qadar Oʻzbekiston Respublikasida gender tenglikka erishish strategiyasini tasdiqlash haqida” qarori, 28.05.2021 yildagi SQ-297-IV-son// https://lex.uz/docs/-5466673
