ТУРКИЙ ТИЛЛАРДА АСПЕКТУАЛЛИК КАТЕГОРИЯСИНИ ИФОДАЛОВЧИ АНАЛИТИК ВОСИТАЛАР ХУСУСИДА
##article.subject##:
акционал, аспект (тус) семантикаси, чегараланган, чегараланмаган феъллар, тугалланганлик, тугалланмаганлик, ҳаракат тарзи, фазавий маъно, етакчи ва кўмакчи феъл, аналитик шакл##article.abstract##
Тус (вид) грамматик категорияси славян тиллари феълига хос бўлиб, у халқаро терминологияда аспект, славян тилларида вид, ўзбек тилида тус шаклларида қўлланилади. Тус атамаси замирида феъл ифодалайдиган ҳаракатнинг тугалланганлиги/тугалланмаганлиги тушунилади. Tуркий тиллардаги ушбу лисоний ҳодиса славян тиллари вид категориясидан бир мунча фарқ қилади. Туркий, хусусан ўзбек тилида феълнинг тус маъноси битта мустақил феъл билан эмас балки етакчи ва кўмакчи феъллар орқали ифодаланади. Бунда етакчи феъл ўзбек тили феълига хос бўлган функционал шакллардан (соф феъл, сифатдош, равишдош, ҳаракат номи) бирининг вазифасида келиб, феълнинг асосий лексик маъноси етакчи феълдан англашилади. Кўмакчи феъл эса етакчи феълга қўшимча аспектуаллик маъноларини юклайди. Аммо у феълнинг лексик маъносини ўзгартирмайди. Ундан янги феъл ҳосил бўлмайди. Шунинг учун бундай феълларга кўмакчи феъллар дейилади.
Ушбу мақолада туркий, хусусан ўзбек тилидаги аспектуаллик функционал семантик майдони ва уни ташкил этувчи тус (аспект), чегараланганлик/чегараланмаганлик (акционаллик), ҳаракат тарзи, фазавий маъно ҳамда аспектуалликни ифодаловчи бошқа воситаларга оид муаммолар кўриб чиқилган. Муаллиф туркий тиллар аспектуаллик муаммоларини тадқиқ этган кўплаб тилшунослар ишини ўрганиб чиққан холда уларнинг фикрлари ва қарашларини таҳлил қилган.
Библиографические ссылки
Абуталипова П.А. Функционально-семантическая категория аспектуальности в башкирском языке: дисс. докт. филол. наук.- Уфа, 2009.- 382 с. (Abutalipova P. A. Functional-semantic category of aspectuality in the Bashkir language: Diss. doctor. Philol. sciences'.- Ufa, 2009.- 382 p.)
Асқарова М., Юсупов Р. Ўзбек тили практикуми. Тошкент.: Иқтисод- Mолия., 2006. – 304 б. (Askarova M., Yusupov R. Uzbek language practicum. Tashkent.: Economics-Finance., 2006. - 304 p.)
Бўронов Ж. Инглиз ва ўзбек тиллари қиёсий грамматикаси. – Тошкент, 1973.- 284 б. (Buranov J. Comparative grammar of English and Uzbek languages. - Tashkent, 1973.- 284 p.)
Габдрахманова А.С. Грамматическая семантика и функциональные характеристики аспектуально-видовых форм глагола прошедшого времени в татарском, турецком и английском языках: Автореф. дисс. канд. филол. наук. – Чебоксар, 2009.-25 c. (Gabdrakhmanova A.S. Grammatical semantics and functional characteristics of the aspect- specific forms of the past tense verb in the Tatar, Turkish and English languages: Autoref. Diss. cand. Philol. sciences'. - Cheboksary, 2009.-25 p.)
Гаджиев Э.Н. Аспектуальность - важнейший категориальный признак кумыкского глагола: дисс. докт. филол. наук. – Махачкала., 2006. - 300 с. (Gadzhiev E. N. Aspectuality
- the most important categorical feature of the Kumyk verb: Diss. doctor. Philol. sciences'. – Makhachkala., 2006. - 300 p.)
Гаджиахмедов Н.Э. Грамматические категории глагола в кумыкском языке. Махачкала, 1987. - 87 с. (Gadjiakhmadov N. Uh. Grammatical categories of the verb in the Kumyk language. Makhachkala, 1987. - 87 p.)
Ганиев Ф.А. Видовая характеристика глаголов татарского языка. Казань, 1963.- 180 с. (Ganiev F. A. Specific characteristics of Tatar verbs. Kazan, 1963.- 180 p.)
Гузев В.Г. О категории аспектуальности (на материале староосманско-тюркского языка) // Советская тюркология, 1988. С.3-12. (Guzev V. G. On the category of aspectuality (based on the material of the old Ottoman-Turkic language) / / Soviet Turkology, 1988. Pp. 3-12.)
Гиганов И. Грамматика татарского языка. СПб., М., 1801. - 237 с. (Giganov I. Grammar of the Tatar language. SPb., M., 1801. - 237 p.)
Дадабоев Х.А., Холмонова З.Т. Туркий тилларнинг қиёсий-тарихий грамматикаси. Тошкент.: Тафаккур бўстони., 2015. – 224 б. (Dadaboev X.A., Holmonova Z.T. Comparative-historical grammatics of Turkic languages. Tashkent.:Storm of thought., 2015. - 224 p.)
Иванов С.Н. Курс турецкой грамматики. Часть I. Лененград.: Изд. ЛГУ, 1975. – 100 c. (Ivanov S. N. Course of Turkish grammar. Part I. Leningrad.: Ed. State University, 1975. – 100 p.)
Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. Москва.: Изд АНСССР, 1960. – 446 c. (Kononov A. N. Grammar of the modern Uzbek literary language. Moscow.:ANSSSR publishing house, 1960. – 446 p.)
Кузнецов П.И. Категория вида в турецком языке. Видовые аспекты // Иностранные языки. Сборник статей. М., 1966. № 2. - С.213-228. (Kuznetsov, P. I. the Category of aspect in Turkish. Species aspects / / Foreign languages. Collected papers. Moscow, 1966. No. 2. - Pp. 213-228.)
Мавлонбердиева О.Е. Сопоставительная характеристика глаголов движения в русском и узбекском языках: автореф. дисс. канд. филол. наук. – Худжанд., 2011. – 24 c.
(Mavlonberdieva O. E. Comparative characteristics of movement verbs in the Russian and Uzbek languages: author's review. Diss. Cand. Philol. sciences'. – Khujand., 2011. – 24 p.)
Мирзаев М., Усмонов С. Ўзбек тили. Тошкент.: Ўқитувчи., 1978. -254 б. (Mirzaev M., Osmanov S. Uzbek language. Tashkent.: Teacher., 1978. -254 p.)
Насилов. Д.М. Проблемы тюрской аспектологии: Акциональность. – Л., 1989. – 208 с. (Nasilov. D. M. Problems of Turkic Aspectology: Actionality. - L., 1989. – 208 p.)
Неъматов Ҳ., Ғуломов А., Абдураимова А., Қосимова Н. Она тили. – Тошкент.: Ўқитувчи, 1998. – 176 б. (Ne'matov H., Gulomov A., Abduraimova A., Qosimova N. Native language. - Tashkent.: Teacher, 1998. - 176 p.)
Нурмонов А, Собиров А, Юсупова Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент, 2010. – 277 б. (Nurmonov A, Sobirov A, Yusupova Sh. The current language of Uzbek literature. - Tashkent, 2010. - 277 p)
Оралбаева, Н. Категория характера протекания действия в современном казахском языке
/ Н. Оралбаева// Советская тюркология. — 1971. —№5. —С. 95-101. (Oralbayeva, N. Category of the nature of action in the modern Kazakh language / N. Oralbayeva/ / Soviet Turkology. - 1971. - No. 5. - Pp. 95-101.)
Самсова Э.М. Глаголы со значением многократности действия в якутском языке: автореф. дисс. канд. филол. наук. – Якутск., 2011. – 24 c. (Samsova E. M. Verbs with the meaning of multiple actions in the Yakut language: autoref. Diss. Cand. Philol. sciences'. – Yakutsk., 2011. – 24 p.)
Сапаев Қ. Ҳозирги ўзбек тили. Тошкент, 2009. - 254 б. (Sapaev Q. The current Uzbek language. Tashkent, 2009. - 254 p.)
Султанмурадов A.M. Способы выражения аспектуальных значений в кумыкском языке. АКД. Махачкала, 1997. - 21 с. (Sultanmuratov M. A. the Ways of expressing aspectual meanings in the Kumyk language. AKD. Makhachkala, 1997. - 21 p.)
Текуев М.М. Темпоральность важнейший категориальный признак карачаево- балкарского глагола. - Нальчик, 2000. - 256 с. (Tekuev M. M. Temporality is the most important categorical symptom of Karachay-Balkar’s verb. - Nalchik, 2000. - 256 p.)
Хангишиев Д.М. Аспекты глагола // Морфология кумыкского языка. - Махачкала: ДГПУ, 1998. -С.21-22. (Hankishiev D. M. aspects of the verb Morphology of the Kumyk language. - Makhachkala: DSPU, 1998. - Pp. 21-22.)
Шукуров О.У. Ҳаракат тарзи шакллари парадигмаси. Филол. фан. номз. дисс. – Қарши. 2004. – 126 б. (Shukurov A. Paradigm of action forms. The phyl. science.cand. disse. –Karshi. 2004. – 126 p.)
Юлдашев A.A. Аналитические формы глагола в тюркских языках. М.: Наука, 1965.-274 с. (Yuldashev A. A., Analytical forms of the verb in the Turkic languages. Moscow: Science , 1965. - 274 p.)
Қурбонова И. Ўзбек тилшунослигида формал-функционал йўналиш ва содда гап қурилишининг талқини. Филол. фан. докт. дисс. автореф. – Тошкент., 2001, - 47 б. (Kurbanova I. Interpretation of formal-functional direction and simple sentence construction in Uzbek linguistics. Ph. science. doct. disse. Authoref. - Tashkent., 2001, - 47 p.)
Ғуломов А.Ғ. Феъл. – Тошкент, 1954. – 88 б. (Gulomov A.G'. The Verb. - Tashkent, 1954. - 88 p.)
Ҳамраев М. Она тили. Тошкент.: Адад плюс., 2018. – 303 б. (Hamraev M. Native language. Tashkent.: Units plus., 2018. – 303 p.)
Ҳожиев А. Ғ. Ўзбек тилида кўмакчи феъллар. -Тошкент, 1966.- 220 б. (Hajiev A. G'. The auxiliary verbs in Uzbek language. - Tashkent, 1966.- 220 p.)